Το παστέλι είναι ένα παραδοσιακό γλυκό από σουσάμι και μέλι που θεωρείται ιδιαίτερα τονωτικό και υγιεινό. Πόσο δύσκολο είναι όμως να βρει κάποιος στα ράφια των σούπερ μάρκετ το κλασσικό παστέλι με σουσάμι και μέλι χωρίς την προσθήκη ζάχαρης;

Η αλήθεια είναι ότι το παστέλι είναι ένα σνακ, του οποίου τα βασικά συστατικά έχουν αρκετά υψηλό κόστος. Και το σουσάμι αλλά και το μέλι είναι ακριβά και γι αυτό οι περισσότερες εταιρίες προσθέτουν ζάχαρη. Αρκετές μάλιστα εταιρίες έχουν καταφύγει στο σιρόπι γλυκόζης-φρουκτόζης, που είναι μια επεξεργασμένη μορφή ζάχαρης αλλά με ακόμα χαμηλότερο κόστος απ’ την απλή κρυσταλλική ζάχαρη. Το σιρόπι γλυκόζης-φρουκτόζης όμως προκαλεί την ανάπτυξη λιποκυττάρων γύρω από την καρδιά, το ήπαρ και άλλα ζωτικά όργανα και μπορεί να οδηγήσει σε διαβήτη, παχυσαρκία (όπως και η ζάχαρη) και καρδιοπάθειες.

Το παστέλι λόγω του σουσαμιού έχει αρκετές θερμίδες. Συνήθως διατίθεται σε συσκευασίες των 100γρ. οι οποίες φτάνουν τις 500 θερμίδες. Παρ’ όλα αυτά τα λιπαρά του είναι κυρίως τα καλά λιπαρά. Αυτό που θα πρέπει να θυμάστε πάντα για το παστέλι είναι ότι έχει σημασία η ποιότητα και όχι η ποσότητα! Αν δυσκολευτείτε να βρείτε παστέλι με μόνο σουσάμι και μέλι ή δεν εμπιστεύεστε τον παραγωγό, φτιάξτε το μόνοι σας. Βάλτε όριο μια μερίδα των 30γρ. Το κόστος δεν θα είναι πολύ υψηλό γιατί έχει μειωθεί η ποσότητα.

Αν πάλι αναγκαστείτε να επιλέξετε ανάμεσα στα παστέλια του εμπορίου που περιέχουν ζάχαρη, αποφύγετε όσα περιέχουν σιρόπι γλυκόζης-φρουκτόζης. Το παστέλι μπορεί να είναι ένα υγιεινό σνακ, εφόσον γνωρίζετε τα συστατικά του, καλύτερο απ’ τις γνωστές μπάρες δημητριακών και με περισσότερες πρωτεΐνες.

Ελάχιστες είναι οι αναφορές στην παγκόσμια βιβλιογραφία για την αλληλεπίδραση των μελισσών με την κάνναβη και την ψυχοτρόπο ουσία Δ9-τετραϋδροκανναβινόλη, γνωστή ως THC. Στην πραγματικότητα, μόνο ένα επιστημονικό άρθρο υπάρχει σχετικά με αυτό. Ποια είναι λοιπόν η σχέση της κάνναβης και της μέλισσας Apis mellifera;

Όταν ξεκίνησα ως μελισσοκόμος, μετέφερα τις πρώτες μου κυψέλες κοντά στις βιολογικές καλλιέργειες του Όρεγκον. Οι μέλισσες έβρισκαν άφθονη τροφή εκεί και ταυτόχρονα επικονίαζαν τα φυτά των γεωργών. Εκείνη την εποχή ο νόμος στην συγκεκριμένη πολιτεία άλλαξε, επιτρέποντας την καλλιέργεια κάνναβης. Αρκετοί στράφηκαν προς τα εκεί, ξεκινώντας παράλληλα μια διαμάχη με τους αμπελοκαλλιεργητές, καθώς οι τελευταίοι θεωρούσαν ότι η μυρωδιά της κάνναβης μπορούσε να καταστρέψει την ποιότητα των σταφυλιών και κατά συνέπεια την ποιότητα του κρασιού.

Εγώ απ’ την άλλη όταν αντιλήφθηκα ότι οι μέλισσες μου είχαν πρόσβαση στα άνθη της κάνναβης, άρχισα να το συζητάω με ανθρώπους, οι οποίοι μου έκαναν πάντα την ίδια ερώτηση: αν επηρεάζονται οι μέλισσες και αν το μέλι που παράγεται έχει κάποιου είδους ψυχική επίδραση στον άνθρωπο. Αυτό με εντυπωσίασε! Είναι δυνατόν να παραχθεί ψυχοτρόπο μέλι; Ξεκίνησα λοιπόν μία έρευνα για να διαπιστώσω αρχικά κατά πόσον οι μέλισσες έλκονται από το φυτό, τι ακριβώς συλλέγουν, τι είδους διατροφική αξία έχει γι αυτές αλλά και τις συνέπειες στα προϊόντα που παράγουν.

Παρακολουθούσα τις κυψέλες σε εβδομαδιαία βάση και ήλπιζα να παρατηρήσω κάτι, όμως σύντομα απογοητεύτηκα. Παρά την αφθονία των καλλιεργειών κάνναβης στην περιοχή, δεν φαινόταν να υπάρχει καμία αλληλεπίδραση μεταξύ των μελισσών και του φυτού. Γιατί όχι όμως; Το πρώτο που υπέθεσα ήταν ότι οι μέλισσες δεν έλκονται απ’ το άρωμα του φυτού. Οι μέλισσες έχουν εξαίσια οσφρητική ικανότητα και την χρησιμοποιούν για την ανίχνευση φυτών. Επίσης προσελκύονται από έντονα χρώματα. Η κάνναβη όμως δεν διαθέτει τίποτα απ’ τα δύο.

Εντούτοις, ένα βίντεο που εμφανίστηκε στα κοινωνικά δίκτυα, έδειχνε φαινομενικά ενθουσιασμένες μέλισσες πάνω σε ένα φυτό κάνναβης. Πολλοί βλέποντας τον ενθουσιώδη αυτό τρόπο που συνέλεγαν οι μέλισσες αυτές, θεώρησαν ότι το φυτό είχε κάποιου είδους επίδραση επάνω τους. Μπορεί όμως να συμβεί κάτι τέτοιο;

Ψάχνοντας έπεσα πάνω σε ένα άρθρο του 2001 (των Mcpartland, J, DiMarzo, V, De Petrocellis, L, Mercer, A, Glass, M) που αναφέρει ότι οι υποδοχείς κανναβινοειδών απουσιάζουν στα έντομα. Οι συγγραφείς αποκάλυψαν ότι οι υποδοχείς CB1 και CB2 χάθηκαν στα έντομα κατά τη διάρκεια της εξέλιξης. Σημείωσαν επίσης ότι οι υποδοχείς αυτοί είναι οι μόνοι νευροϋποδοχείς που υπάρχουν στα θηλαστικά και δεν υπάρχουν στα έντομα. Έπειτα από αυτό, πιστεύω ότι μπορούμε να πούμε με σιγουριά πως οι μέλισσες δεν μπορούν να επηρεαστούν από κάποια ψυχοτρόπα ουσία της κάνναβης.

Το επόμενο που έπρεπε να βρω ήταν αν το μέλι που παράγεται από το φυτό της κάνναβης περιέχει THC και εάν ναι, κατά πόσον επηρεάζει αυτούς που το καταναλώνουν. Τα περισσότερα φυτά χρειάζονται τα έντομα για να μεταφέρουν τη γύρη σε άλλα άνθη και να τα γονιμοποιήσουν. Γι αυτό το λόγο και επειδή ο ανταγωνισμός, ειδικά την άνοιξη είναι μεγάλος (πολλά φυτά) αυτά προσφέρουν μια ανταμοιβή στα έντομα. Το νέκταρ παρασκευάζεται από τα φυτά αποκλειστικά ως δέλεαρ και αμοιβή. Το έντομο στη συνέχεια καθώς πετάει από άνθος σε άνθος μεταφέρει άθελά του και γύρη γονιμοποιώντας τα φυτά.

Η κάνναβη όμως είναι ένα φυτό που γονιμοποιείται ως επί το πλείστον από τον αέρα. Αυτού του είδους τα φυτά δεν έχουν εξελιχθεί ώστε να προσελκύουν έντομα επικονιαστές. Τα άνθη της δεν παράγουν έντονη μυρωδιά, ούτε έχουν έντονα χρώματα ώστε να κεντρίσουν το ενδιαφέρον των μελισσών. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν προσφέρουν ανταμοιβή. Δηλαδή νέκταρ! Σε ένα σχετικό με το θέμα άρθρο (Dalio, J.S., 2012) επισημαίνεται ότι η γύρη κάνναβης φαίνεται να αποτελεί για τις μέλισσες μια απ’ τις τελευταίες επιλογές. Ο συγγραφέας σημειώνει ότι οι μέλισσες (στην Ινδία όπου έγιναν οι παρατηρήσεις) στράφηκαν τελικά στην γύρη κάνναβης ως πηγή πρωτεΐνης όταν δεν υπήρχαν άλλες πηγές γύρω, αλλά επισκέφτηκαν μόνο τα αρσενικά άνθη!

Τι μας λέει αυτό; Πολύ απλά ότι η κάνναβη δεν δίνει νέκταρ, αλλά αποκλειστικά γύρη. Η γύρη είναι τα αρσενικά αναπαραγωγικά κύτταρα των φυτών. Τα θηλυκά άνθη δεν έχουν γύρη και γι αυτό όταν οι μέλισσες τα επισκέπτονται το κάνουν για να συλλέξουν το νέκταρ. Υπάρχουν όμως αναφορές ατόμων που υποστηρίζουν ότι έχουν δει μέλισσες σε θηλυκά άνθη κάνναβης. Αναζητώντας απαντήσεις, ο ίδιος ο συγγραφέας του άρθρου προσέγγισε τον Norman Carreck (Διευθυντή του επιστημονικού περιοδικού Apiculture Research) ο οποίος του πρότεινε ότι ένας πιθανός λόγος που έκανε τις μέλισσες να έλκονται απ’ τα θηλυκά άνθη της κάνναβης θα μπορούσε να είναι τα εξωανθικά νεκτάρια, τα οποία υπάρχουν στην κάνναβη τεκμηριωμένα από το βιβλίο του John Free που εκδόθηκε το 1970, με τον τίτλο Έντομα Επικονίασης Καλλιεργειών.

Τα εξωανθικά νεκτάρια περιλαμβάνουν αδένες που βρίσκονται έξω στον κάλυκα και παράγουν τόσο νερό, όσο και σάκχαρα. Ωστόσο, η ύπαρξη τους θα μπορούσε να εξυπηρετεί κυρίως έναν αμυντικό σκοπό, προσελκύοντας μυρμήγκια τα οποία χρησιμεύουν για να προστατεύουν το φυτό από άλλα φυτοφάγα έντομα. Εντούτοις, η κάνναβη είναι γνωστό ότι έχει αδενικά τριχώματα (φυτικές τρίχες που εκκρίνουν μια ρευστή ουσία) η οποία θα μπορούσε επίσης να είναι η αιτία που έλκει τις μέλισσες.

Στην κάνναβη υπάρχουν διαφόρων ειδών τριχοειδή. Τα βολβοειδούς τύπου τριχοειδή, που είναι τα μικρότερα, είναι ελάχιστα ορατά με γυμνό μάτι. Έχουν μέγεθος 15-30 μίκρον, δηλαδή όσο περίπου και μια τρίχα. Τα περισσότερα όμως είναι μεγαλύτερα σε μέγεθος και φτάνουν τα 150-500 μίκρον, δηλαδή όσο περίπου και το πάχος ενός κόκκου ζάχαρης. Αυτά τα τελευταία περιέχουν την πλειονότητα των ψυχοδραστικών κανναβινοειδών (THC, THCV, CBN) η επιδραστικότητα των οποίων εξαρτάται από την αποδόμηση που θα γίνει πριν τη συγκομιδή του φυτού. Φαίνεται λοιπόν ότι αυτά τα τριχοειδή έχουν εξελιχθεί με σκοπό να καταστήσουν το φυτό “λιγότερο νόστιμο” για τα φυτοφάγα ζώα και τα έντομα.

Σε μια συζήτηση με τον διακεκριμένο εντομολόγο Δρ Dewey Caron εμβάθυνα ακόμα περισσότερο. Εκτός από το νέκταρ οι μέλισσες έλκονται και από τα μελιτώματα. Παρασιτικά έντομα απομυζούν τα φυτά αποβάλλοντας σακχαρούχους χυμούς τους οποίους στη συνέχεια οι μέλισσες συλλέγουν και μετατρέπουν σε μέλι. Η κάνναβη θα μπορούσε να φιλοξενεί τέτοια έντομα. Επίσης οι μέλισσες συλλέγουν ρητίνες απ’ τα φυτά, τις οποίες μετατρέπουν σε πρόπολη, μια κολλώδη ουσία την οποία χρησιμοποιούν για να κλείσουν τυχόν τρύπες στην κυψέλη τους, αλλά και για απολύμανση των κελιών στις κηρήθρες καθώς αυτή έχει αντισηπτικές ιδιότητες. Επί του παρόντος, ορισμένες πτυχές της σχέσης μεταξύ μελισσών και κάνναβης δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως.

Είναι λοιπόν απλώς ένας μύθος το κανναβόμελο; Για κάποια πράγματα είμαστε σίγουροι. Πρώτον, η κάνναβη δεν έχει καμία ψυχική επίδραση στις μέλισσες καθώς σ’ αυτές απουσιάζουν οι νευροϋποδοχείς. Δεύτερον, από τη διεθνή βιβλιογραφία γνωρίζουμε ότι οι μέλισσες δεν προτιμούν τη γύρη κάνναβης και θα καταφύγουν σ’ αυτήν μόνο σε περίπτωση που υπάρχει έλλειψη άλλων πηγών. Τρίτον, αν θεαθούν μέλισσες σε θηλυκά άνθη κάνναβης αυτό δεν συμβαίνει γιατί συλλέγουν νέκταρ, μιας και η κάνναβη δεν δίνει νέκταρ. Ωστόσο, το φυτό μπορεί να παράγει σάκχαρα από εξωανθικά νεκτάρια αλλά αυτό δεν έχει ακόμα αποδειχτεί. Ενώ και παρασιτικά έντομα πιθανόν εκκρίνουν μελίτωμα.

Τέταρτον, αν δεχτούμε ότι με κάποιον τρόπο οι μέλισσες συλλέγουν σακχαρώδεις χυμούς κάνναβης, αυτοί αφού μετατραπούν σε μέλι, μπορούν να περιέχουν ψυχοδραστικες ουσίες μόνο εφόσον έχουν προέλθει απ’ τα τριχοειδή. Πέμπτον, ακόμη όμως κι αν δεχτούμε ότι προκύπτει μέλι από κάνναβη, το οποίο μάλιστα περιέχει αλκαλοειδή, αυτό δεν θα ήταν ψυχοδραστικό εάν δεν είχε προηγουμένως θερμανθεί ώστε από το φυτοκανναβινοειδές ΤΗC-Α, να δημιουργηθεί το ενεργό THC (αποκαρβοξυλίωση).

Οι μέλισσες πράγματι μπορούν να εκπαιδευτούν να συλλέγουν από συγκεκριμένα φυτά, όταν ανταμείβονται με κάποιο σακχαρούχο χυμό. Ο Γάλλος μελισσοκόμος που ανέβασε το βίντεο με τις μέλισσες στην κάνναβη δέχτηκε ότι οι μέλισσές του είχαν προηγουμένως εκπαιδευτεί από τον ίδιο. Κάποιοι βέβαια ισχυρίζονται ότι ο ενθουσιασμός των μελισσών που συλλέγουν στην κάνναβη και φαίνονται στο παρακάτω βίντεο, οφείλεται σε σιρόπι με το οποίο έχει ψεκάσει ο μελισσοκόμος το φυτό. Η παρατήρηση στο μέλλον θα μας δώσει περισσότερες πληροφορίες για την κάνναβη και το πως η μέλισσα Apis mellifera αλληλεπιδρά με το φυτό.

Στο μέτρο που είναι γνωστό, κανείς μέχρι σήμερα δεν έχει εξετάσει στο μικροσκόπιο, το περιεχόμενο της κοιλιάς των μελισσών που εθεάθησαν να συλλέγουν από φυτό κάνναβης ή τη σύνθεση της πρόπολης τους, ώστε να γνωρίζουμε σίγουρα αν προέρχεται από εκεί. Λόγω της νομιμοποίησης της καλλιέργειας κάνναβης πλέον σε αρκετά μέρη, φαίνεται πιθανό ότι θα υπάρξει τελικά μεγαλύτερο ενδιαφέρον και ευκαιρία για συστηματική παρατήρηση και έρευνα. Αναμένουμε.

Της Sharon Schmidt
πηγή: Beeculture
Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης

Παραπομπές
Dalio, J.S. Cannabis sativa- an important subsistence pollen source for apis mellifera. IOSR J. of Pharmacy and Biological Sciences (IOSRJPBS) ISSN: 2278-3008 Volume 1, Issue 4 (July-August 2012), PP 01-03

Free, J. (1070. Insect pollination of crops. London, New York: Academic Press.

Mcpartland, J, DiMarzo, V, De Petrocellis, L, Mercer, A, Glass, M. Cannabinoid receptors are absent in insects. Journal of Comparative Neurology, 2001 Aug 6, Vol 463(4), pp423-429.

Προσπαθήστε να φανταστείτε την Ισλανδία. Το πρώτο που ίσως σας έρθει στο μυαλό είναι το Βόρειο Σέλας, το αέναο χειμερινό σκοτάδι, ή αντίστοιχα ο ατελείωτος καλοκαιρινός ήλιος. Σίγουρα το κρύο, το ηφαιστειογενές τοπίο αλλά και οι Βίκινγκς. Πιθανόν να γνωρίζετε ότι η Ισλανδία διαθέτει πληθώρα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αλλά και ότι σχεδόν τα πάντα εκεί είναι ακριβά. Το τελευταίο πράγμα για το οποίο θα σκεφτόσασταν την Ισλανδία είναι για την μελισσοκομία της…

Την περασμένη Άνοιξη, την περίοδο που ετοιμάζαμε και στέλναμε τα μελισσοδέματα, άκουσα έναν συνάδελφο να μιλά για την μελισσοκομία της Ισλανδίας. Αρχικά έμεινα έκπληκτος που στη χώρα αυτή υπήρχαν μελισσοκόμοι, αλλά έπειτα σκεπτόμενος ότι εγώ ο ίδιος διατηρώ μέλισσες στο Ντουλούθ στη Μινεσότα, θεώρησα ότι ίσως δεν είναι και τόσο ακραίο όσο ακούγεται. Εκδήλωσα ενδιαφέρον για να μάθω περισσότερα και προς έκπληξή μου, ο Torbjörn Andersen, ένας ντόπιος μελισσοκόμος ανταποκρίθηκε και με προσκάλεσε, ώστε να τον βοηθήσω στη συγκομιδή του μελιού.

Είναι πολύ περίεργο να περιμένεις στο αεροδρόμιο μιας άλλης χώρας, να σε παραλάβει ένας άνθρωπος που γνωρίζεις μόνο μέσα από emails. Ο Torbjörn με περίμενε στο φορτηγάκι του, το οποίο, όπως κάθε μελισσοκομικό, ήταν γεμάτο με εξαρτήματα κυψελών και άλλα αξεσουάρ που μπορεί να χρειάζονταν σε περίπτωση που αποφάσιζες να εργαστείς με τις μέλισσες. Κατά τη διάρκεια της διαδρομής, περάσαμε από μερικά, από τα πιο όμορφα τοπία που έχω δει ποτέ. «Εδώ έχω μερικές κυψέλες και λίγες ακόμα στο νότο. Η νοτιοδυτική περιοχή της Ισλανδίας είναι καλύτερη για μελισσοκομία», μου εξήγησε.

Ξεκινήσαμε να μιλάμε για το πώς και γιατί ο ίδιος αποφάσισε να γίνει μελισσοκόμος στην Ισλανδία. Μου είπε ότι είχε ξεκινήσει από μικρός στη Νορβηγία με τον πατέρα του, και όταν μετακόμισε με την οικογένειά του στην Ισλανδία, για να κάνει την πρακτική του στην Ιατρική, έφερε μαζί και το πάθος του, τις μέλισσες. «Η βασική δουλειά ενός μελισσοκόμου το καλοκαίρι είναι να ελέγχει τις κυψέλες κάθε επτά έως δέκα ημέρες για να δει πώς αναπτύσσονται» είπε.

Φτάσαμε στο πρώτο του μελισσοκομείο, στα περίχωρα του Ρέικιαβικ. Άναψα το καπνιστήρι και πήγαμε προς την πρώτη κυψέλη. Καθώς ανοίξαμε το καπάκι της, το οποίο δεν ήταν ξύλινο αλλά από διογκωμένη πολυστερίνη, λίγες μέλισσες πετάχτηκαν έξω. Ο Torbjörn χάλασε με το ξέστρο του λίγο απ’ το κερί με το οποίο οι μέλισσες είχαν σφραγίσει το μέλι. Πήρε λίγο και μου έδωσε να δοκιμάσω. Η γεύση του ήταν απίστευτη, υπέροχα γλυκιά και ανθώδης. Δεν είχα ξαναδοκιμάσει ποτέ κάτι τέτοιο. Συνειδητοποίησα από πρώτο χέρι την έκκληση που κάνουν οι ντόπιοι παραγωγοί ώστε να διατηρηθεί η τοπική μελισσοκομία.

Με βάση την εμπειρία μου και δεδομένου ότι ήταν τέλος καλοκαιριού, θεώρησα ότι το σμήνος αυτό ήταν αρκετά αδύναμο, όμως ο Torbjörn έδειχνε πολύ ικανοποιημένος. Όπως μου είπε είναι σε άριστη κατάσταση και θα έβγαζε εύκολα το χειμώνα. Παρά την αίσθηση που έχουμε, ο χειμώνας στην Ισλανδία δε συνοδεύεται από τρομερά κρύα. Η χαμηλότερη θερμοκρασία στην περιοχή αυτή κυμαίνεται από -2°C έως 3°C, σε αντίθεση π.χ. με τη Μινεσότα που πέφτει μέχρι και τους -16°C. 

Η μεγαλύτερη πρόκληση λοιπόν δεν είναι το κρύο αλλά η διάρκεια του χειμώνα, η οποία είναι εξαιρετικά μεγάλη. Εδώ δεν υπάρχουν μεγάλες θερμοκρασιακές μεταβολές μεταξύ των εποχών όπως γίνεται νοτιότερα. Το καλοκαίρι δεν έχει μεγάλη διαφορά απ’ το χειμώνα κι αυτό έχει επίπτωση στην ανάπτυξη του σμήνους. Είναι πολύ αργή. Με τα φυτά για πολύ μεγάλο διάστημα σε λήθαργο, οι μέλισσες δυσκολεύονται να συλλέξουν μεγάλες ποσότητες τροφής. Για να ξεχειμωνιάσουν βασίζονται κυρίως στη χορτονομή και φυτά όπως η χαμολεύκη, το αρκτικό θυμάρι, το ρείκι, η πικραλίδα, η αγγελική, το λευκό τριφύλλι και η Αγριαψιθιά.

Σύμφωνα με τον Torbjörn οι χειμερινές απώλειες φτάνουν το 20% με 30% των μελισσιών. Ένα άλλο μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν εκεί είναι η δυσκολία στην γονιμοποίηση των βασιλισσών. Δεδομένου ότι οι ιδανικές θερμοκρασίες για τις γαμήλιες πτήσεις των βασιλισσών είναι 18-20ºC πολλές χρονιές τα καλοκαίρια δεν τις φτάνουν. Είναι σαν παιχνίδι. Όταν το καλοκαίρι είναι καλό αντισταθμίζει τις απώλειες του χειμώνα. Είναι ζήτημα 1 ή 2ºC που κάνει τη διαφορά.

Για εμάς τους υπόλοιπους, οι φθινοπωρινές συγκομιδές είναι σημαντικές για το ξεχειμώνιασμα, όμως στην Ισλανδία με τη εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια του χειμώνα δεν επαρκούν και οι μέλισσες χωρίς τροφοδότηση δεν επιβιώνουν. Με περίπου 330.000 κατοίκους η Ισλανδία έχει 100 μελισσοκόμους και 300 κυψέλες. Στο παρελθόν έγιναν αρκετές προσπάθειες εισαγωγής και διατήρησης αυτοσυντηρούμενων μελισσών οι οποίες τελικά απέτυχαν. Το 1998 ο Egill Rafn Sigurgeirsson προσπάθησε και πάλι φέρνοντας 5 κυψέλες από την Σουηδία. Από τότε οι κυψέλες αυξήθηκαν και έφτασαν στις περίπου 300 που είναι σήμερα. Πριν την μεταφορά τους απομονώνονται από την ηπειρωτική χώρα, ελέγχονται για ασθένειες και πιστοποιούνται από κτηνίατρο. Μέχρι σήμερα, οι Ισλανδοί μελισσοκόμοι απολαμβάνουν την πολυτέλεια να διατηρούν μέλισσες απαλλαγμένες από βαρρόα.

Ένα μελισσοδέμα από το Ώλαντ της Σουηδίας κοστίζει περίπου 500€ και μία βασίλισσα 100€. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει προμηθευτής κυψελών στην Ισλανδία, όλος ο εξοπλισμός πρέπει να εισαχθεί επίσης! Λαμβάνοντας υπόψη το πολύ υψηλό αυτό κόστος και το μακρύ χειμώνα, αντιλαμβάνεται κανείς ότι αυτοί οι μελισσοκόμοι επιτελούν σπουδαίο έργο. Εγείρει όμως και ερωτήματα σχετικά με τις μέλισσες. Πως τελικά καταφέρνουν να επιβιώσουν σε αυτό το περιβάλλον; Τι ποσότητες τροφής χρειάζονται για να διαχειμάσει με ασφάλεια εδώ ένα σμήνος;

Θυμήθηκα το πρώτο μελίσσι του Torbjörn που εγώ θεώρησα αδύνατο, αλλά αυτός όχι και άρχισα να ξετυλίγω το κουβάρι. Αυτή η αποικία είχε περίπου το μισό μέγεθος από αυτές που ξεχειμωνιάζω εγώ στη Μινεσότα. Επίσης εμείς αφήνουμε γύρω στα 35 με 40 κιλά μέλι για τον χειμώνα (στην Ελλάδα αφήνουμε 10-18) τα οποία επαρκούν μέχρι να αρχίσουν να ανθίζουν τα πρώτα λουλούδια της άνοιξης και οι μέλισσες να ξεκινήσουν να συλλέγουν πάλι.

Ρώτησα τον Torbjörn πόσο μέλι θα αφήσει μέσα για τον χειμώνα και η απάντησή του ήταν γύρω στα 10 κιλά, ενώ θα ενισχύσει το σμήνος κατά τη διάρκεια του χειμώνα με συμπληρωματική σίτιση. Από τότε που άρχισε να χρησιμοποιεί τις κυψέλες διογκωμένης πολυστερίνης τα ποσοστά επιβίωσης έχουν βελτιωθεί ενώ και οι μέλισσες καταναλώνουν λιγότερη τροφή. Μπορεί η θερμοκρασία να μην πέφτει πολύ, όμως ο χειμώνας κρατάει 6 μήνες και αυτό ίσως είναι χειρότερο. Σημαντικό ρόλο στην επιβίωση των μελισσών παίζει και η φυλή Μπάκφαστ, η οποία παρά το γεγονός ότι είναι ανθρώπινο δημιούργημα, διασταύρωση από πολλά στελέχη μελισσών, που αναπτύχθηκε από τον «Αδελφό Αδάμ», ζει πολλά χρόνια στις βόρειες χώρες και έχει προσαρμοστεί πολύ καλά.

Οι μέλισσες Μπάκφαστ είναι πολύ ήρεμες, εύκολες στην συνεργασία, συντηρητικές όσον αφορά την κατανάλωση τροφών, ενώ παρουσιάζουν και μεγάλη αντοχή στο κρύο. Με απλά λόγια, ο πρωταρχικός τους στόχος είναι να επιβιώσουν, πράγμα το οποίο εδώ κρίνεται αργά την άνοιξη. Αυτή η προσέγγιση είναι πολύ διαφορετική από αυτήν που έχουμε συνηθίσει σε πιο νότιες χώρες. Εμείς προσπαθούμε να δημιουργήσουμε μεγάλους πληθυσμούς όσο το δυνατόν γρηγορότερα, έτσι ώστε εκμεταλλευτούμε τις ανοιξιάτικες ανθοφορίες που θα μας δώσουν τη συγκομιδή μελιού και έπειτα να μεταφέρουμε τα μελίσσια για την διαδικασία της επικονίασης. (Στην Ελλάδα, απ’ την άλλη, δεν ενοικιάζονται μελίσσια για επικονίαση, όπως στις ΗΠΑ. Στην Ελλάδα αναπτύσσουμε τα μελίσσια την άνοιξη και τα μεταφέρουμε, δυνατά πλέον, στις καλοκαιρινές και φθινοπωρινές ανθοφορίες που θα μας αποδώσουν τη συγκομιδή.)

Σχετικά με την διαχείριση των αποικιών ανέφερα κάποια στιγμή στον Torbjörn ότι επιστρέφοντας, πρέπει να αντικαταστήσω μια παλιά βασίλισσα σε μια κυψέλη και εκείνος με ρώτησε πόσο χρονών ήταν; Όταν του απάντησα ότι ήταν 18 μηνών, με κοίταξε, κούνησε το κεφάλι του και με ρώτησε «γιατί να το κάνεις αυτό»; Του απάντησα ότι αν αφήσω μια βασίλισσα για 3, 4 χρόνια τότε κάποια στιγμή το ίδιο το σμήνος από μόνο του, θα την αντικαταστήσει γιατί πλέον δεν θα κάνει καλά τη δουλειά της και αυτό το μελίσσι δεν θα είναι παραγωγικό την συγκεκριμένη χρονιά. Οι Ισλανδοί μελισσοκόμοι όταν δουν βασιλικά κελιά, θεωρούν το γεγονός ως σημάδι υγείας και συνήθως χωρίζουν το σμήνος, ελπίζοντας ότι οι νέες βασίλισσες θα καταφέρουν να βρουν κάποιες καλές μέρες και θα πετάξουν ώστε να γονιμοποιηθούν. Αν δεν τα καταφέρουν τότε το ορφανό σμήνος θα συνενωθεί με κάποιο άλλο.

Οι Ισλανδοί συμπεριφέρονται περισσότερο ως μελισσοτρόφοι παρά ως μελισσοκόμοι. Προστατεύουν, σέβονται και φροντίζουν τις μέλισσες με κάθε κόστος. Με αυτή τη λογική όμως θα μπορούσε κάποιος να ρωτήσει για ποιο λόγο να διατηρεί κάποιος μέλισσες στην Ισλανδία; Την πρώτη μέρα στο μελισσοκομείο του Torbjörn επιθεωρήσαμε 20 μελίσσια και αφαιρέσαμε για να τρυγήσουμε 11 μισά πατώματα (μελιτοθαλάμους). Το ίδιο βράδυ στο τραπέζι που μου έκανε σπίτι του, με ευχαρίστησε για την βοήθεια που του προσέφερα στον τρύγο. Στις ΗΠΑ όμως, οποιοσδήποτε μελισσοκόμος θα ήταν απογοητευμένος με μια τέτοια συγκομιδή. 11 μισά πατώματα από 20 μελίσσια! Ο Torbjörn όμως ήταν πολύ ευχαριστημένος, πράγμα που με έβαλε να κάνω μαθηματικά στο κεφάλι μου.

Ένα σμήνος κοστίζει 500€. Μια κυψέλη γύρω στα 400€. Πολλαπλασιάστε τα αυτά επί 20 και προσθέστε τις βενζίνες που κατανάλωσε για τις επιθεωρήσεις αλλά και τις τροφές του χειμώνα. Και το κέρδος; 11 μισά πατώματα! Περίεργος ρώτησα τον Torbjörn πόσο και που πουλάει το μέλι του. Με κοίταξε με μια λάμψη στα μάτια του. «Λοιπόν, μπορώ να σου πω ότι το μέλι μου δεν είναι το πιο ακριβό μέλι της Ισλανδίας. Φέτος σκέφτομαι να το δώσω γύρω στα 30€ το κιλό. Μπορώ όμως να σε διαβεβαιώσω ότι πέρυσι το έδωσα 90€!» Τον κοίταξα με δυσπιστία για μερικά δευτερόλεπτα. «Αυτό σημαίνει ότι έχεις συγκεντρώσει μέλι αξίας 5000€;» τον ρώτησα. Γελάσαμε και οι δύο και ύστερα αυτός είπε «δεν είναι εκπληκτικό;»

Συνεχίζοντας την κουβέντα μας πάνω στο μέλι, τον ρώτησα αν το αγοράζουν τουρίστες αλλά μου απάντησε πως, αντίθετα με ότι πίστευα, το παίρνουν κυρίως οι ντόπιοι, πράγμα που μου έκανε εντύπωση. Είχα παρατηρήσει στα καταστήματα εκεί ότι διατίθονταν εισαγόμενο βελγικό μέλι για λιγότερα χρήματα. Ο Torbjörn όμως μου εξήγησε πως οι άνθρωποι εδώ εκτιμούν το ντόπιο προϊόν, κατανοούν τις ιδιαίτερες δυσκολίες της παραγωγής και δίνουν μεγάλη σημασία στην αλληλοϋποστήριξη. Αυτό με έκανε να σκεφτώ λίγο.

Πάντα πίστευα πως ότι πληρώνεις παίρνεις, όμως η συγκεκριμένη τιμή μελιού περνάει αυτό το κατώφλι. Ειδικά σε μια οικονομία που το 2008 χρεοκόπησε και έκτοτε οι άνθρωποι πληρώνουν 40% του εισοδήματός τους σε φόρους. Με το αέριο να έχει φτάσει τα 7 δολάρια το γαλόνι είναι δυνατόν να πληρώνουν τόσο πολύ για μέλι; Η απάντηση είναι ότι η αξία της επιβίωσης και της αυτάρκειας σε επίπεδο χώρας είναι πιο σημαντική από την εξοικονόμηση λίγων χρημάτων. Η λογική, να την βγάλουμε και σήμερα χωρίς να μας ενδιαφέρει το αύριο είναι ξένη προς αυτούς. Η μακροπρόθεσμη επιβίωση για τον πληθυσμό είναι ο στόχος τους, κάτι δηλαδή που θυμίζει τις μέλισσες.

Τι κερδίζουν οι Ισλανδοί από αυτή τη νοοτροπία; Η οικονομία τους αναπτύσσεται, οι πολίτες παρουσιάζουν ένα απ’ τα υψηλότερα προσδόκιμα ζωής στον κόσμο ενώ η χώρα θεωρείται από τα ιδανικότερα μέρη για να ζήσει κανείς. Η μοναδική περιβαλλοντική κατάσταση της Ισλανδίας δημιούργησε έναν πληθυσμό που ενδιαφέρεται πρώτα απ’ όλα για την επιβίωση. Ενώ ο αρχικός μου στόχος να ταξιδέψω στην Ισλανδία ήταν να μάθω για τη διαχείριση των μελισσών σε ένα ακραίο περιβάλλον, αυτό που πραγματικά ανακάλυψα είναι ότι με τις σωστές προτεραιότητες, αξίες και συμβιβασμούς, οι πληθυσμοί όχι μόνο θα προσαρμοστούν στο περιβάλλον τους, αλλά τελικά θα μάθουν να ευδοκιμούν. Αυτό ισχύει ασφαλώς τόσο για τις ισλανδικές μέλισσες όσο και για τους ανθρώπους που τις φροντίζουν.

Του Erik Donley
πηγή: Beeculture
Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης

Όπως το κρασί και η μπύρα, έτσι και το μέλι μπορεί να αναδίδει γεύσεις και αρώματα τα οποία είναι δύσκολο να εντοπιστούν με έναν απλό οργανοληπτικό έλεγχο. Η γεύση του μελιού επηρεάζεται από το είδος του φυτού. Αλλά μέχρι πρόσφατα οι επιστήμονες δεν μπορούσαν να πουν με ακρίβεια ποια φυτά επισκέπτονται οι μέλισσες.

Στο δημαρχείο του Σικάγο εγκατέστησαν κυψέλες οκτώ χρόνια πριν αυτό γίνει νόμιμο.

Οι χημικές αναλύσεις που γίνονταν, μέχρι σήμερα, σε δείγματα μελιού βασίζονταν στους κόκκους γύρης για να βρουν την βοτανική προέλευση, τώρα όμως επιστήμονες ισχυρίζονται ότι με τις νέες τεχνικές ανάλυσης του γενετικού υλικού στο μέλι, μπορούν να διακρίνουν την προέλευση όλων των φυτών που αυτό περιέχει. Ο Νόουα Ουίλσον-Ριτς (Noah Wilson-Rich) ιδρυτής της The Best Bees Company, μιας εταιρίας που αναλαμβάνει να παρακολουθεί μελίσσια που βρίσκονται σε αστικές περιοχές των ΗΠΑ, είναι ο επικεφαλής των αναλύσεων DNA στο μέλι. Τα δείγματα λαμβάνονται από κυψέλες στα κέντρα των πόλεων και μας αποκαλύπτουν ποια φυτά προτίμησαν να επισκεφτούν οι μέλισσες σε μια ακτίνα 3-4 χιλιομέτρων.

Νομιμοποιώντας την αστική μελισσοκομία
Στο Λος Άντζελες απαγορεύονταν οι κυψέλες από το 1879 λόγω του εσφαλμένου φόβου ότι οι μέλισσες επιτήθονταν σε καλλιέργειες φρούτων, αλλά το 2015 τις νομιμοποίησε μαζί με πολλές άλλες πόλεις των ΗΠΑ. Μελίσσια βέβαια βρίσκονταν πάντα, έστω και παράνομα. Σήμερα υπάρχουν κανονισμοί σχετικά με τις αποστάσεις που πρέπει να τηρούν οι μελισσοκόμοι.

Τι υπάρχει στα μέλια των πόλεων;
Όπως γίνεται αντιληπτό, μια μεγάλη ποικιλία φυτών προσφέρει νέκταρ και γύρη, βοηθώντας τις μέλισσες να επιβιώνουν μέσα στις πόλεις. Επίσης έντομα που παρασιτούν δέντρα και φυτά, όπως τα κωνοφόρα, εκκρίνουν μελίτωμα το οποίο συλλέγουν οι μέλισσες και το μετατρέπουν σε μέλι.

πηγή: National Geographic

Σε έξαρση βρίσκονται τον τελευταίο χρόνο φλοιοφάγα έντομα που προσβάλλουν το πεύκο στη Βόρεια Θάσο, σε Ραχώνι, Λιμένα, Παναγία, προκαλώντας ξηράνσεις. Η ξήρανση είναι αποτέλεσμα φυσικής επιλογής, αλλά, στην προκειμένη περίπτωση, προβληματίζει η αύξηση του πληθυσμού. Οι δασολόγοι εκτιμούν πως, όταν αυξηθεί ο φυσικός εχθρός των εντόμων, θα επέλθει ισορροπία.

Ο πρόεδρος του Αγροτικού Μελισσοκομικού Συνεταιρισμού Μαριών Θάσου, Θανάσης Κοπανούδης, μεταφέρει την αγωνία του. «Το δάσος, αντί να πρασινίζει, κιτρινίζει. Πολλά πεύκα είναι ξεραμένα και πολλά άρχισαν να κιτρινίζουν». Σημειώνει ότι ενώ υπήρξε κινητικότητα το φθινόπωρο και κόπηκαν πεύκα, τώρα παρατηρείται στασιμότητα. «Έκοψαν μέρος των πεύκων και τα υπόλοιπα έμειναν». Τα μελίσσια βρίσκονται τώρα σε θερμότερα κλίματα, γιατί το πεύκο δίνει μετά τις 15 Μαρτίου» εξηγεί.

Στη Βόρεια Θάσο, έγιναν καρπώσεις, ώστε να απομακρυνθούν τα προσβεβλημένα δέντρα και να αποτραπεί ο κίνδυνος πυρκαγιάς. Έχουν κοπεί 1.000 χωρικά κυβικά μέτρα καυσόξυλου από την περιοχή του Λιμένα και αναμένεται να κοπούν άλλα τόσα, καθώς οι εργασίες βρίσκονται σε εξέλιξη.

«Αν ξεραθούν τα πεύκα, δεν πλήττονται μόνο οι Έλληνες μελισσοκόμοι, καθώς στη Θάσο καταφθάνουν μελισσοσμήνη από όλη την Ελλάδα. Αν γίνει κίτρινο το δάσος, θα υπάρξουν συνέπειες στον τουρισμό, γιατί το νησί δεν θα είναι πλέον καταπράσινο. Πέρυσι, ήταν όλα πράσινα και τώρα βλέπουμε κίτρινες συστάδες», καταλήγει.

Ο δασολόγος στο Δασαρχείο Θάσου, Γιώργος Ράνης, εξηγεί ότι τα συμπτώματα εμφανίστηκαν πριν από δύο χρόνια και τα πράγματα χειροτέρεψαν το τελευταίο έτος. «Οι ξηράνσεις είναι αποτέλεσμα προσβολής του προηγούμενου έτους. Το έντομο μπαίνει εντός του ατόμου πεύκης και δημιουργεί στοές μέσα στο φυτό, με αποτέλεσμα να μη γίνεται σωστή κυκλοφορία στο δέντρο και να ξεραίνεται. Τα νέα έντομα που δημιουργούνται κάθε άνοιξη πετούν στα αμέσως επόμενα, γι’ αυτό στην απομάκρυνση περιλαμβάνεται και η κοπή των πρώτων ασυμπτωματικών στα τελευταία ξηρά». Από τον δήμο, όπου ανήκει το δάσος στη Βόρεια Θάσο, έγιναν καρπώσεις, ώστε να απομακρυνθούν τα προσβεβλημένα και να αποτραπεί ο κίνδυνος πυρκαγιάς. Σημειώνεται ότι έχουν κοπεί 1.000 χωρικά κυβικά μέτρα καυσόξυλου από την περιοχή του Λιμένα και αναμένεται να κοπούν άλλα τόσα, καθώς οι εργασίες βρίσκονται σε εξέλιξη.

πηγή: ypaithros.gr

Κρυμμένο μέσα στο δάσος στα όρια του Ντάρτμουρ στη νότια Αγγλία, βρίσκεται ένα πολύ ιδιαίτερο σπίτι. Μία κυψέλη, όχι για μέλισσες αλλά για ανθρώπους. Το Humble Bee όπως ονομάζεται είναι ένα κατάλυμα για όσους θέλουν να αποδράσουν από την πόλη.

Αποπνέει ζεστασιά, έχει στυλ, προσφέρει ιδιωτικότητα αλλά και άνεση. Θυμίζει κυψέλη, αλλά και δεντρόσπιτο. Έχει τρεις ορόφους με πολύ μικρά δωμάτια αλλά όλες τις ανέσεις. Το κόστος είναι 136 ευρώ τη βραδιά.

Επιστήμονες ανακάλυψαν ένα νέο είδος παρασιτικής σφήκας, της οποίας η συμπεριφορά, τους φάνηκε τόσο ακραία, που της έδωσαν το όνομα Σεθ, απ’ την θεότητα της αιγυπτιακής μυθολογίας που συμβόλιζε το κακό και το χάος.

Η σφήκα Σεθ (Crypt-keeper wasp) που μπορεί να ελέγξει το μυαλό του ξενιστή της.

Βρέθηκε στις νότιες Πολιτείες των ΗΠΑ και είναι γνωστή και ως Crypt-keeper wasp. Ζει παρασιτικά αλλά αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να ελέγξει τις κινήσεις και τις αποφάσεις του ξενιστή της. Γεννά τα αυγά της μέσα σε τρύπες που βρίσκει σε κορμούς δέντρων, που έχουν ανοιχτεί προηγουμένως από την σφήκα Bassettia pallida για να χρησιμοποιηθούν ως φωλιές.

Μόλις μια προνύμφη της σφήκας Σεθ εκκολαφτεί, εισέρχεται μέσα σε μια σφήκα Bassettia pallida, καταλαμβάνοντας το μυαλό της. Στην συνέχεια αναγκάζει τον ξενιστή της να ανοίξει τρύπες για να καταφέρει να αποδράσει από τον κορμό του δέντρου, καθώς η ίδια δεν έχει την δυνατότητα να σκάψει σε επιφάνεια ξύλου. Λίγο πριν το τέλος ωθεί τη σφήκα Bassettia pallida να ανοίξει μια μικρότερη τρύπα στην οποία την παγιδεύει.

Η σφήκα (Bassettia pallida) που σκάβει τις φωλιές της σε κορμούς βελανιδιάς στις νότιες Πολιτείες των ΗΠΑ.

Έχοντας ουσιαστικά βάλει τον ξενιστή της να σκάψει στην κυριολεξία το λάκκο του, αρχίζει να τον τρώει ζωντανό, μέχρι τελικά να βγει έξω στον κόσμο. Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι και ο θεός Σεθ μπορούσε να ελέγχει άλλα ζώα όπως ύαινες και φίδια και είχε επίσης παγιδεύσει τον αδερφό του Όσιρι μέσα σε ένα κιβώτιο, το οποίο έριξε στο Νείλο, δολοφονώντας τον.

Ακόμα και η Kelly Weinersmith, παρασιτολόγος στο πανεπιστήμιο του Rice και επικεφαλής της νέας αυτής μελέτης, δηλώνει πως ανατριχιάζει στην ιδέα να βρίσκεται κανείς στριμωγμένος, χωρίς να μπορεί να κουνηθεί, μέσα σε ένα τούνελ, την ώρα που του τρώνε τα σωθικά. Θεωρεί όμως ακόμα πιο εκπληκτικό το γεγονός ότι μια παρασιτική σφήκα κατάφερε, μέσω φυσικής επιλογής, να χειραγωγήσει τον ξενιστή της με αυτό τον τρόπο.

πηγή: National Geographic

Την περασμένη εβδομάδα η Σαουδική Αραβία πήρε την απόφαση να απαγορεύσει τις εισαγωγές ξένων βασιλισσών μέχρι και το τέλος του 2020. Ο κυριότερος λόγος είναι γιατί έτσι δημιουργούνται υβρίδια μελισσών που είναι ευάλωτα σε ασθένειες.

Μελισσόπιτες σε λαϊκό παζάρι της επαρχίας Ασίρ στη Σαουδική Αραβία.
(photo: Michael Bou-Nacklie)

Οι επιστήμονες πάντα προειδοποιούσαν τους μελισσοκόμους να προτιμούν τις ντόπιες φυλές γιατί είναι καλύτερα προσαρμοσμένες στο περιβάλλον τους, όμως η ανεξέλεγκτη μετακίνηση βασιλισσών ανά τον κόσμο, έφερε τους μελισσοκόμους αντιμέτωπους με πολλά και σοβαρά προβλήματα. Πολλές από τις μέλισσες που εισήχθησαν μετέφεραν ασθένειες με τις οποίες οι ντόπιοι πληθυσμοί δεν είχαν έρθει σε επαφή ποτέ στο παρελθόν, γεγονός που οδήγησε σε ολέθριες συνέπειες.

Μελίσσια άρχισαν να καταρρέουν και αποικίες χάνονταν ξαφνικά. Επίσης βασίλισσες απόγονοι ξένων, διασταυρώθηκαν με ντόπιους κηφήνες, δημιουργώντας υβρίδια, τα οποία με τον καιρό αποδείχτηκαν πιο ευάλωτα σε ασθένειες. Οι ντόπιες φυλές είχαν προσαρμοστεί άριστα στις εκάστοτε κλιματολογικές συνθήκες καθώς ζουσαν εκεί για εκατομμύρια χρόνια. Όταν άρχισαν να εισρέουν Αγγλικές και Ιταλικές φυλές σε ξηρά περιβάλλοντα, όπως αυτό της Μέσης Ανατολής, δυσκολεύτηκαν πάρα πολύ.

Η μέλισσα της Σαουδικής Αραβίας Apis Mellifera Jemenitica

Η ντόπια φυλή μελισσών της Σαουδικής Αραβίας είναι η Apis Mellifera Jemenitica μια μικρότερη και λεπτότερη σε μέγεθος μέλισσα απ’ την Ευρωπαϊκή, η οποία έχει προσαρμοστεί απόλυτα στο ερημικό κλίμα, με τις ακραία υψηλές θερμοκρασίες. Με την παραγωγή να έχει πέσει και την τιμή του μελιού να ανεβαίνει συνεχώς, οι μελισσοκόμοι ενημέρωσαν τον Υπουργό Περιβάλλοντος, Abdul Rahman Al-Fadli και μαζί πήραν την απόφαση αυτή.

Ο ήλιος έδυε όταν πλησίαζα το δάσος Αρέννα, στα όρη Μπέιλ της νοτιοανατολικής Αιθιοπίας. Ήμουν καθ ‘οδόν για να παρακολουθήσω μια σπάνια συγκομιδή μελιού που λαμβάνει χώρα σ’ αυτό το δάσος. Εδώ, στις νότιες πλαγιές του εθνικού πάρκου, οι ντόπιοι μελισσοκόμοι τοποθετούν τις χειροποίητες κυψέλες τους, ψηλά στα δέντρα. Η συγκομιδή είναι δύσκολη και συχνά επικίνδυνη.

Μαζί με τον ξεναγό μου τον Ζιάντ, ακολουθούσαμε τον Σαΐντ, έναν ντόπιο μελισσοκόμο. Το δάσος Αρέννα είναι βγαλμένο από την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων. Γιγάντια ρείκια και συκιές, επενδεδυμένα από σμαραγδένια βρύα, δημιουργούν έναν λαβύρινθο απ’ τον οποίο δύσκολα μπορείς να δραπετεύσεις. Στην περιοχή περιπλανιούνται τα σπάνια λιοντάρια της Αιθιοπίας με τη μαύρη χαίτη,  μπαμπουίνοι, ο φακόχοιρος αλλά και ο πίθηκος του Μπέιλ που απειλείται με εξαφάνιση.

Το πυκνό δάσος Αρέννα στα Όρη Μπέιλ στην Αιθιοπία

Αφού φτάσαμε, ο Σαΐντ ξεκίνησε την προετοιμασία. Συγκέντρωσε μια χούφτα βρύα και λειχήνες, τα έδεσε με σπάγκο και έφτιαξε μια δέσμη στην οποία έβαλε φωτιά ώστε να καπνίσει τις μέλισσες, ενώ ένας περίεργος ασπρόμαυρος πίθηκος μας παρακολουθούσε με απορία. Η κυψέλη του βρισκόταν πάνω σε μία Αγένια (Hagenia abyssinica), ένα ιθαγενές δέντρο της κεντρικής Αφρικής που ξεπερνάει τα 20 μέτρα ύψος. Τα άνθη του δέντρου αυτού είναι ανθελμινθικά και χρησιμοποιούνται στην ιατρική. Η κόμη του θυμίζει ομπρέλα και παρέχει προστασία στις μέλισσες.

Δέντρο Αγένια (Hagenia abyssinica) στα Όρη Μπέιλ της Αιθιοπίας

Ήταν ξυπόλητος και εξοπλισμένος με ένα μόνο σχοινί, μια πολυτέλεια που δεν έχουν όλοι οι μελισσοκόμοι της περιοχής. Η κυψέλη βρισκόταν 20 μέτρα περίπου πάνω από το έδαφος. Αφού σκαρφάλωσε από κλαδί σε κλαδί, προσέγγισε την μικροσκοπική είσοδο της κυψέλης και έστειλε μέσα λίγο καπνό ώστε να ηρεμήσει τις μέλισσες. Ο Σαΐντ παραμένει ένας απ’ τους τελευταίους μελισσοκόμους που εξακολουθούν να χρησιμοποιούν αυτήν την πανάρχαια μέθοδο.

Σε άλλες περιοχές της Αιθιοπίας οι μελισσοκόμοι έχουν υιοθετήσει πιο σύγχρονες μεθόδους εκμετάλλευσης με κυψέλες τοποθετημένες στο έδαφος, όμως οι τελευταίοι του δάσους της Αρέννα είναι απρόθυμοι να εγκαταλείψουν τις τεχνικές που έμαθαν από τους προγόνους τους. Οι κυψέλες τους είναι φτιαγμένες από παλαιούς κοίλους κορμούς νεκρών δένδρων, σκαλισμένες και χωρισμένες σε δύο κομμάτια που μοιάζουν με κανό και πλεγμένες εξωτερικά από μπαμπού.

Παραδοσιακή χειροποίητη κυψέλη στην Αιθιοπία, τοποθετημένη ψηλά σε δέντρο.

Πριν τις χρησιμοποιήσουν, τις καπνίζουν με κερί μέλισσας αναμεμιγμένο με βρύα ώστε να θυμίζει τις φερομόνες της βασίλισσας και να γίνει πιο οικείο για την αποικία. Χρειάζονται τρεις μέρες για να κατασκευαστεί μια τέτοια κυψέλη και δύο άνθρωποι για να την σηκώσουν ψηλά στο δέντρο. Αφού εγκατασταθεί εκεί μπορεί να αντέξει μέχρι και οχτώ χρόνια, αποδίδοντας 5 κιλά μέλι το χρόνο, συνήθως την περίοδο Ιουνίου – Δεκεμβρίου.

Αφού καπνίσουν τις μέλισσες και φτάσουν στο εσωτερικό τους, στύβουν τις κηρήθρες, συλλέγοντας το μέλι σε ειδικές δερμάτινες θήκες. Ο Σαΐντ αφού επιθεώρησε την κυψέλη άφησε ένα δυνατό γέλιο και επέστρεψε στο έδαφος. Ήταν πολύ νωρίς ακόμα. Ένα σχετικά δροσερό καλοκαίρι είχε καθυστερήσει την γέννα της βασίλισσας και οι μέλισσες δεν είχαν αναπτύξει ακόμη πληθυσμούς ικανούς να αποθηκεύσουν μέλι. Εκείνη τη στιγμή είδαμε τις μέλισσες πολύ θυμωμένες να κυνηγούν τον Σαΐντ αρκετά μέτρα μακριά με αποτέλεσμα να προσπαθήσει να προστατευτεί από τα τσιμπήματα με ένα κασκόλ.

«Ο συγχρονισμός είναι το παν» είπε ο Ζιάντ. «Όταν συμβαίνει αυτό πρέπει να περιμένεις και να επιστρέψεις την κατάλληλη στιγμή» πρόσθεσε ψύχραιμα, ενώ προσπαθούσε να αφαιρέσει με προσοχή τις μέλισσες από τα μαλλιά και τα ρούχα του Σαΐντ. «Είναι σύνηθες να εξαγριώνονται» πρόσθεσε ο μελισσοκόμος όμως αυτή τη φορά είχε δεχτεί επίθεση από τουλάχιστον 100 μέλισσες. Αυτό του είχε συμβεί μόλις δεύτερη φορά στα 10 χρόνια που κάνει αυτή τη δουλειά.

Με 70 κυψέλες συγκεντρωμένες σ’ αυτό το δάσος ο Σαΐντ προέρχεται από μια μελισσοκομική οικογένεια που έχει τις ρίζες της πίσω στον προηγούμενο αιώνα. Το μέλι είναι η δεύτερη μεγαλύτερη πηγή εισοδήματος εδώ μετά τον καφέ. Εκτός από τη συνηθισμένη του μορφή στα βαζάκια, διατίθεται στις τοπικές αγορές και σαν υδρόμελι ένα είδος πανάρχαιου σπιτικού κρασιού. Κάθε οικογένεια έχει τη δική της συνταγή γι αυτό. Χρησιμοποιείται σε όλες τις εορταστικές εκδηλώσεις.

Όρη Μπέιλ, Αιθιοπία.

Αφήνοντας πίσω τον Σαΐντ στην καλύβα του, επιστρέψαμε στο Bale Mountain Lodge ένα συγκρότημα με καταλύματα που βρισκόταν στους καταπράσινους λόφους του εθνικού πάρκου των Ορέων του Μπέιλ. «Γενιές και γενιές συλλέγουν αυτό το μέλι» μας είπε ο Γκάι Λεβέν ο οποίος συντηρεί το καταφύγιο εδώ μαζί με τη σύζυγο του Υβόν. Διοργανώνουν εκδρομές ώστε να δει ο κόσμος πως γίνεται η συλλογή του μελιού και προσπαθούν να βοηθήσουν τους μελισσοκόμους να κερδίσουν περισσότερα χρήματα προωθώντας τα προϊόντα τους.

Το Bale Mountain Lodge στην Αιθιοπία

Ο Λεβέν ψάχνει ακόμη τρόπους να εξάγει το εξαιρετικά αυτό αρωματικό μέλι, ενώ αρκετές εταιρίες από την Ευρώπη συνεργάζονται με μελισσοκόμους της Αιθιοπίας, παρέχοντας τους σύγχρονες κυψέλες και εξοπλισμό. Οι μελισσοκόμοι του δάσους Αρέννα όμως δεν θέλουν να εγκαταλείψουν αυτή την παράδοση ανεξάρτητα από το πόσο αποδίδει ή επικίνδυνη είναι.

Όσο τρελή κι αν φαντάζει αυτή η εμμονή τους, υπάρχουν αρκετοί λόγοι που καθιστούν αυτήν την τεχνική λογική. Η τοποθέτηση των κυψελών ψηλά στα δέντρα βοηθά τις μέλισσες να προσανατολίζονται καλύτερα μέσα στο πυκνό δάσος ενώ το ύψος τους προσφέρει ασφάλεια από πλάσματα που μπορεί να διαταράξουν την ησυχία του μελισσιού. Αλλά δεν είναι μόνο θέμα πρακτικότητας ή απόδοσης. Στην Αιθιοπία η παραγωγή μελιού έχει βαθύτατες πολιτισμικές και θρησκευτικές ρίζες. Υπάρχουν τοιχογραφίες του 4ου αιώνα που δείχνουν αυτά τα κοντόχοντρα φλασκιά με τα οποία σερβίρουν παραδοσιακά το υδρόμελι.

Επίσης σύμφωνα με το μύθο, ο Βασιλιάς Λαλιμπέλα ήταν περιστοιχισμένος από σμήνος μελισσών όταν γεννιόταν, αλλά τα κατάφερε χωρίς να δεχτεί ούτε ένα τσίμπημα, με αποτέλεσμα η μητέρα του να του δώσει αυτό το όνομα που σημαίνει ότι οι μέλισσες τον αναγνώρισαν ως ηγεμόνα. Το μέλι εδώ χρησιμοποιείται και ως θεραπεία, ακόμα και πνευματική. Πίσω στο 488 π.Χ. οι Ναοί έδιναν το Ιερό Μέλι ή Mar που προορίζονται μόνο για θεραπεία. Εφαρμόζονταν τοπικά για τη θεραπεία των δερματικών παθήσεων, αλλά και για εσωτερικές ασθένειες.

Τα Όρη Μπέιλ την περίοδο που οι Αγένιες είναι ανθισμένες

Στα Όρη Μπέιλ της Αιθιοπίας το μέλι δεν είναι απλώς μέρος της καθημερινότητας αλλά καθορίζει και το κοινωνικό στάτους. Οι οικογένειες που διατηρούν μεγάλο αριθμό κυψελών είναι αρκετά ευκατάστατες. Η κατοχή κυψελών θεωρείται ιερή και οι κλοπές μελιού ή κυψελών εδώ είναι πολύ σπάνιες.

Οι ντόπιοι προτείνουν το μέλι να καταναλώνεται το πρωί σε μικρές κουταλιές καθώς πιστεύουν ότι έχει αντιβιοτικές ιδιότητες και ότι αποτρέπει τις ασθένειες και καταπραΰνει την ψυχή. Οι μέλισσες συλλέγουν από τουλάχιστον 20 διαφορετικά φυτά, με αποτέλεσμα ένα πολύπλοκα αρωματικό μέλι. Το νέκταρ από τα κοκκινωπά άνθη της Αγένιας προσδίδουν ακόμη μεγαλύτερη θεραπευτική αξία.

Από τα άνθη της Αγένιας, που έχουν ανθελμινθικές ιδιότητες, παρασκευάζεται ένα τσάι που καταπολεμά τα εντερικά παράσιτα.

Την επόμενη μέρα ο Ζιάντ με οδήγησε στο χωριό του που λέγεται Ρίρα και βρισκόταν σχετικά κοντά. Καθίσαμε σε κάτι πλαστικές καρέκλες ενώ πίσω μας βρίσκονταν οι λιγοστές πήλινες καλύβες του χωριού που εξωτερικά ήταν υφασμένες με άχυρο, όταν ο Ζιάντ βγήκε απ’ την κουζίνα με έναν δίσκο στο χέρι. Πήρα να δοκιμάσω το κεχριμπαρένιο μέλι με την κρεμώδη υφή και το φρουτώδες και λουλουδάτο άρωμα με μία ανεπαίσθητη αίσθηση καπνού.

Παιδιά κάθονταν μαζί μας τρώγοντας κι αυτά το ίδιο. «Το μέλι με το ψωμί είναι ένα πολύ πλούσιο σνακ για μετά το σχολείο» εξήγησε ο Ζιάντ. Όσο ψωμί μένει, ψιλοκόβεται, αναμιγνύεται με μέλι και σερβίρεται σε κούπες για πρωινό. «Πάντα ήταν έτσι» πρόσθεσε.

πηγή: BBC / της Ella Buchan / επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης