Τοποθετημένο κάπου ανάμεσα στις σελίδες αυτού του blog, το οποίο μόνο σκοπό του έχει την τεκμηρίωση και διάδοση των ωφελειών που εκπορεύονται από την κυψέλη, τούτο το αρθράκι για τις πολεμικές ικανότητες της μέλισσας κινδυνεύει να θεωρηθεί σκέτη παραφωνία. Δεν είναι όμως τα πράγματα πάντοτε έτσι όπως φαίνονται σε πρώτη ματιά.

Η ίδια η κατασκευή της μέλισσας που εδώ και εκατομμύρια χρόνια φέρει στην άκρη της κοιλιάς της φαρμακερό κεντρί, αλλά και η προθυμία της να το χρησιμοποιεί χωρίς δισταγμό, ακόμα κι αν αυτό ισοδυναμεί με Βέβαιο θάνατο, είναι, πιστεύω, λόγοι επαρκείς για να μας επιτραπεί μια τέτοιου είδους προσέγγιση. Καθόλου, ασφαλώς, δεν ευθύνεται η αξιαγάπητη εργάτρια για το ότι ο άνθρωπος μεταχειρίζεται τον αμυντικό της οπλισμό για τους στρατιωτικούς του σκοπούς και για να εξαπολύει έναν πρωτόγονου τύπου βιολογικό πόλεμο. Γεγονός πάντως είναι πως αυτό συμβαίνει εδώ και πολλές χιλιάδες χρόνια, από τότε, μάλλον, που ο άνθρωπος έκανε τα πρώτα του βήματα ως μελισσοτρόφος.

Το πιο γνωστό, αλλά και εντελώς διαφορετικό απ’ τα υπόλοιπα, επεισόδιο σε τούτη τη μακρά αλυσίδα συμβάντων περιγράφεται διεξοδικά από τον Στράβωνα στη «Γεωγραφία» του: η ρωμαϊκή μονάδα που υπό την αρχηγία του Πομπηίου του Μεγάλου εκστράτευσε εναντίον των Επτακωμητών, μιας ορεσίβιας και αγριότατης φυλής της Μικράς Ασίας, ανακάλυψε στην πορεία της μερικά δοχεία γεμάτα μέλι. Όλοι πίστεψαν αμέσως ότι πρόκειται για μια προσπάθεια των γηγενών να εξευμενίσουν τον ακατανίκητο εισβολέα και χωρίς δεύτερη σκέψη καταβρόχθισαν μέχρι τελευταίας σταγόνας την γλυκύτατη προσφορά.

Στην πραγματικότητα όμως είχαν πέσει σε παγίδα: το μέλι ήταν τοξικό, προερχόμενο από το πλούσιο σε αλκαλοειδή νέκταρ του πανέμορφου θάμνου Rhododendron luteum. Οι στρατιώτες άρχισαν γρήγορα να ζαλίζονται και όσοι είχαν φάει περισσότερο από τους άλλους έπεφταν αναίσθητοι καταγής, με αποτέλεσμα πάρα πολλοί να χάσουν τη ζωή τους στην μετέπειτα επίθεση του ενεδρεύοντας εχθρού.

Παρά το γλυκό άρωμα των λουλουδιών του, το Ροδόδεντρο (Rhododendron luteum) αριστερά, περιέχει τοξίνες που ονομάζονται γκρεϊγιανοτοξίνες (grayanotoxins) και σε μεγάλες ποσότητες προκαλεί χαμηλή αρτηριακή πίεση, βραδεία καρδιακή συχνότητα, εμετό, ζάλη και λιποθυμία. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι σύμφωνα με τον Σταθη Αθανασιαδη (Γεροστάθη) το φυτό απ’ το οποίο προήλθε το δηλητηριώδες μέλι δεν ήταν το Ροδόδεντρο αλλά η Αζαλέα η Ποντική (δεξιά)

Το πάθημα έγινε για τους Ρωμαίους μάθημα και δεν έπεσαν ποτέ ξανά στο ίδιο λάθος, στο να εκλάβουν δηλαδή το προσφερόμενο μικρασιατικό μέλι ως φόρο τιμής στην ανωτερότητά τους. Οι ίδιοι μάλιστα, εκείνη πάνω κάτω την εποχή, άρχισαν να μεταχειρίζονται τις μέλισσες ως αποφασιστικό παράγοντα νίκης, εκτοξεύοντας με τη βοήθεια καταπέλτη μεγάλο αριθμό από σφραγισμένες κυψέλες κατά των πόλεων που πολιορκούσαν. Η τυφλή μανία των υμενόπτερων προκαλούσε μεγάλη αναστάτωση στις τάξεις του εχθρού και άνοιγε ρήγματα στην άμυνά του, τα οποία με ακόλουθες κινήσεις εκμεταλλεύονταν, καταλυτικά συνήθως, οι εμπειροπόλεμες λεγεώνες.

Περισσότερο από μια χιλιετία αργότερα, τον 11ο μ.Χ. αιώνα, οι υπερασπιστές των αγγλικών πόλεων τις οποίες πολιορκούσαν τα γαλλικό στρατεύματα έκαναν ακριβώς το ίδιο αλλά με την αντίθετη φορά, εξαπέλυαν δηλαδή μπαράζ «Βομβών» από κυψέλες ενάντια στους επίδοξους πορθητές και πολλές μάλιστα φορές τα κατάφεραν να σπάνε τον ασφυκτικό κλοιό τους. Λέγεται επίσης ότι ο βασιλιάς της Αγγλίας Ριχάρδος Α’ ο Λεοντόκαρδος κατάφερε μεγάλα πλήγματα στους Άραβες χρησιμοποιώντας με τον ίδιο τρόπο τις μέλισσες κατά τη διάρκεια της Τρίτης Σταυροφορίας- αιώνες αργότερα τον μιμήθηκαν οι Μαυριτανοί στις πολεμικές αναμετρήσεις τους με τους Ισπανούς και τους Πορτογάλους.

Υπάρχουν ακόμα αναφορές για πειρατές της Μεσογείου που κατέλαβαν πλοία με πλήρωμα πολλαπλάσιο από το δικό τους, ρίχνοντας απλώς στο κατάστρωμά τους κυψέλες και επιχειρώντας αμέσως μετά ρεσάλτο, έχοντας βεβαίως προνοητικά καλύψει το πρόσωπο και τα χέρια τους με πανιά.

Ακόμα και στην Αμερική της προ Κολόμβου εποχής δεν ήταν άγνωστη η πολεμική αρετή της μέλισσας. Ο λαός των Κιτσέ που ζούσε στο σημερινό Μεξικό κατόρθωσε πολλές φορές να απωθήσει τους εχθρούς του με το ίδιο στρατήγημα: ως πρώτη γραμμή άμυνας τοποθετούσαν ψεύτικους στρατιώτες καμωμένους από καλάμια και άχυρα, τους οποίους και όπλιζαν με λόγχες και ασπίδες. Τους φόραγαν επίσης πλουμιστές περικεφαλαίες πάνω στα «κεφάλια», τα οποία στην πραγματικότητα ήταν κολοκύθες γεμάτες μέλισσες και σφήκες. Όταν ο αντίπαλος στρατός πλησίαζε αρκετά κοντά, οι Κιτσέ έριχναν από την οχυρωμένη θέση τους πέτρες και βέλη στις κολοκύθες – αρκούσε συνήθως να πετύχουν μια ή δυό φορές τον στόχο για να τραπούν σε άτακτη φυγή σι επιτιθέμενοι.

Εύκολα θα πίστευε κανείς ότι όλες οι παραπάνω εικόνες δεν είναι παρά πολυκαιρισμένες ιστορίες που χωνεύονται στη μνήμη των λαών για να ξεχασθούν κάποτε εντελώς. Κι όμως, όσο κι αν μοιάζει απίστευτο, το κεντρί της μέλισσας συμμετέχει σε πολεμικές επιχειρήσεις ακόμα και στη σύγχρονη εποχή.

Υπάρχουν έτσι πολλές μαρτυρίες για το ότι τα αμερικάνικα στρατεύματα, που παρά την απίστευτη υπεροπλία τους αποχώρησαν τελικά νικημένα από το Βιετνάμ, δέχθηκαν πολλές φορές μέσα στη ζούγκλα επιθέσεις με «μη συμβατικά» όπλα. Ατρόμητοι στρατιώτες των Βιετκονγκ μετέφεραν στην πλάτη τους κοφίνια γεμάτα με άγριες μέλισσες (του είδους Apis dorsata ) και κατόρθωναν χωρίς να γίνονται αντιληπτοί να τα τοποθετούν σε απόσταση αναπνοής από τις εχθρικές θέσεις. Αναστάτωναν μετά με λίγες απότομες κινήσεις το μυριόφτερο περιεχόμενο τους και απομακρύνονταν κρατώντας στο χέρι ένα σπόγγο συνδεδεμένο με το καπάκι. Η συνέχεια ήταν πολύ δυσάρεστη ασφαλώς για τους διώκτες τους…

πηγή: Περιοδικό Μελίαμα (Του Ορέστη Δαβία, Βιολόγου – συγγραφέα.)

Οι Βερμούδες είναι νησί του Ατλαντικού ωκεανού με μόλις 64.237 κατοίκους. Από τα 165 διαφορετικά είδη φυτών που καταγράφονται σήμερα στις Βερμούδες, τα 14 είναι ενδημικά, ενώ τα 25 βρίσκονται υπό εξαφάνιση. Το 1503 κατά την ανακάλυψη των νησιών, στη χλωρίδα κυριαρχούσε το υπολειπόμενο δάσος των τοπικών κέδρων. Η τοπική πανίδα ήταν αρκετά περιορισμένη πριν την άφιξη των πρώτων εξερευνητών. Το πλέον χαρακτηριστικό είδος ήταν η σαύρα των βράχων αλλά και ένα ενδημικό γιγάντιο χερσαίο καβούρι. Μέχρι πρόσφατα αποτελούσε έναν παράδεισο για τη μελισσοκομία καθώς δεν είχε εντοπιστεί εκεί η βαρρόα. Όλα αυτά όμως μέχρι το 2009 όπου και κατά την εισαγωγή βασιλισσών από τη Χαβάη το άκαρι έκανε την εμφάνισή του. Από τότε δεν επιτρέπονται οι μεταφορές μελισσοσμηνών στο νησί. Έτσι οι ντόπιοι μελισσοκόμοι έχουν να αντιμετωπίσουν τη δοκιμασία της παραγωγής βασιλισσών για την αύξηση των μελισσιών.

BFDS Ep 2 Beekeeping (teaser) from Somers Isle Productions on Vimeo.

Πολλοί άνθρωποι φοβούνται τις μέλισσες και γι αυτό τις αποφεύγουν. Οι μέλισσες όμως είναι πολύ σημαντικές για το περιβάλλον. Χωρίς αυτές το ένα τρίτο των καλλιεργειών του κόσμου θα εξαφανιστεί. Η φωτορεπόρτερ Marissa Parra μας ξεναγεί στον κόσμο του Frederick, ενός μελισσοκόμου-γεωργού, του οποίου η ζωή περιστρέφεται γύρω απ’ τις μέλισσες.

Η Ανατολική Τουρκία φημίζεται για το καλό μέλι της. Το νέκταρ προέρχεται αποκλειστικά από αγριολούλουδα των βουνών, το οποίο συλλέγουν οι ντόπιες μέλισσες που ανήκουν στην Καυκάσια φυλή. Αυτές οι αυτόχθονες μέλισσες όμως απειλούνται σήμερα από άλλα είδη και την εμπορευματοποίηση της μελισσοκομίας. Αν χαθούν οι μέλισσες θα χαθεί και η παράδοση της περιοχής.

[vimeo 78538248 w=640]

Σε μια πρωινή βόλτα κοντά στο Σάντο Στέφανο ντι Σεσάνιο στην Ιταλία αντίκρισα ένα μελισσοκομείο από παλιές ξύλινες κυψέλες κρυμμένες πίσω από μια παλιά εκκλησία. Με την πρώτη ματιά, σκέφτηκα ότι έχουν εγκαταλειφθεί εδώ και καιρό, όπως τα πέτρινα ερείπια που βρίσκονταν διάσπαρτα τριγύρω. Έμεινα έκπληκτος όμως απ’ τη ζωντάνια που εξέπεμπαν όταν τα πλησίαζες. Βρήκαν μια ισορροπία ανάμεσα στους αργούς ρυθμούς της εξοχής και τους ξέφρενους ρυθμούς των κοντινών πόλεων. Για να συλλάβω αυτή την ιδέα καλύτερα, επιβράδυνα το μοντάζ του βίντεο. Αυτή η επιβράδυνση δεν έρχεται φυσικά στους περισσότερους από εμάς, συμπεριλαμβανομένου και εμού, αλλά οι μέλισσες φαίνεται να με επηρέασαν για το υπόλοιπο της ημέρας καθώς σκεφτόμουν την ικανότητά τους να ολοκληρώνουν τόσο πολλές εργασίες χωρίς περιττές βιασύνες. Ελπίζω να περάσει αυτή η νοοτροπία και σε εμένα.

[vimeo 76957307 w=640]

Το Χονγκ Κονγκ είναι μια πόλη 7 εκατομμυρίων ανθρώπων. Ανάμεσα στα ψηλά κτίρια, ο Michael Leung σχεδιαστής προϊόντων και ιδρυτής της HK Honey έχει δημιουργήσει το δικό του χώρο φέρνοντας τη φύση μέσα στη μητρόπολη. Η HK Honey είναι μια οργάνωση, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, μελισσοκόμων και σχεδιαστών προϊόντων του Χονγκ Κονγκ που στοχεύουν να επικοινωνήσουν τη σημασία των μελισσών στην ανθρώπινη τροφική αλυσίδα και τα οφέλη της τοπικής παραγωγής μελιού. Με ένα δίκτυο συνεργαζόμενων μελισσοκόμων ο Leung, συγκομίζει το τοπικό μέλι και σχεδιάζει προϊόντα και υπηρεσίες που σχετίζονται με την αστική μελισσοκομία.

[vimeo 21746934 w=640]

Ο μελισσοκόμος Wolf Carr μας ξεναγεί στο μελισσοκομείο του, που βρίσκεται λίγο έξω απ’ το Πόρτλαντ του Όρεγκον. “Το μέλι που δοκιμάζετε είναι μια στιγμή μέσα στο χρόνο” μας λέει. “Στην πραγματικότητα δοκιμάζετε το μέλι μιας συγκεκριμένης εβδομάδας, οπότε και το εκάστοτε λουλούδι ανθίζει. Αυτό που με ενθουσιάζει, είναι ότι είμαστε σε θέση να γευτούμε ένα μέλι που προέρχεται από ένα συγκεκριμένο φυτό, από ένα πολύ συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και αυτό είναι κάτι που δεν θα συμβεί ποτέ ξανά.

[vimeo 95199737 w=640 ]

Όταν ο Θεός Ρα έκλαιγε για τα κρίματα και τις αμαρτίες των ανθρώπων και τα δάκρυα του πέφτοντας άγγιζαν την γη μεταμορφωνόταν σε μέλισσες οι οποίες άρχιζαν αμέσως να κτίζουν κηρήθρες και να επισκέπτονται τα λουλούδια και τα γένη όλων των λουλουδιών του φυτικού βασιλείου. Με αυτόν τον τρόπο έγιναν οι πρώτες μέλισσες. Με αυτόν τον τρόπο έγινε η πρώτη κηρήθρα. Με αυτό τον τρόπο έγινε το πρώτο μέλι, από τα δάκρυα του Θεού Ρα.

Θρύλος της αρχαίας Αιγύπτου που ακόμη σώζεται και μεταφέρεται από κάθε παππού μελισσοκόμο σε εγγονό. Η τέχνη της μελισσοκομίας τους, επηρέασε όλα τα Μεσογειακά κράτη, απλώθηκε στα όμορα κράτη της Μέσης Ανατολής, όπως επίσης και τους λαούς της Βόρειας και Κεντρικής Αφρικής. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν στην μελισσοκομία από τους αρχαίους Αιγύπτιους μελισσοκόμους υιοθετήθηκαν αμέσως από όλα τα κράτη των περιοχών που αναφέρθηκαν παραπάνω, αναγνωρίζοντας το μέλι σαν ένα σημαντικό διατροφικό και οικονομικό αγαθό.

Η βασική κυψέλη των Αιγυπτίων είχε σχήμα κυλινδρικό με μια τρύπα στο μπροστινό μέρος για να μπαινοβγαίνουν οι μέλισσες. Η αφαίρεση τμήματος ή ολόκληρης κηρήθρας γινότανε από το πίσω μέρος της κυψέλης που επίσης άνοιγε. Οι κυψέλες τους ήτανε καλοφτιαγμένες, πολύ γερές και τις τοποθετούσαν σε οριζόντια θέση. Τις κατασκεύαζαν σε καλούπια από πηλό ή πυρόχωμα και τις ψήνανε σε φούρνους. Το ειδικό χώμα ή πυρόχωμα το εισήγαγαν από την Ελλάδα από το 400 π.Χ μέχρι και το 600 μ.Χ.

Αρχαίες Αιγυπτιακές κυψέλες από πηλό που βρέθηκαν στο Νείλο.

Το μέγεθος αυτών των αρχαίων κυψελών διέφερε από περιοχή σε περιοχή από ότι λένε τα αρχαία κατά τόπους ευρήματα. Οι αρχαίοι Ρωμαίοι συγγραφείς όμως μας δίνουν επιπρόσθετες πληροφορίες επί του θέματος και τοποθετούν το μήκος τους στα 90 εκατοστά και διάμετρο 30 εκατοστά περίπου. Οι κυψέλες μελισσών είναι σε χρήση για περισσότερα από 5000 χρόνια στην Αίγυπτο.

Οι παραδοσιακές κυψέλες όλων των μεσογειακών χωρών είναι περίπου ίδιες, σαφώς επηρεασμένες από τις πρώτες Αιγυπτιακές. Ακόμη και σήμερα σε πολλά μέρη χρησιμοποιούν τις ίδιες κυψέλες και μεθόδους μελισσοκομίας που είχαν σε χρήση χιλιάδες χρόνια πριν. Σημαντικό είναι το εύρημα από την περίοδο του Παλαιού Βασιλείου, ένα πραγματικό κομψοτέχνημα σε ιερό τέμπλο του Θεού Ήλιου της εποχής του Φαραώ Neuserre, που βρισκόταν κοντά στην πυραμίδα Djoser και τώρα ευρίσκεται και εκτίθεται στο Αιγυπτιακό τμήμα του μουσείου του Βερολίνου (και αυτό κλεμμένο). Αναπαριστά μελισσοκόμους σε διάφορες μελισσοκομικές εργασίες σε μελισσοκομείο. Το τέμπλο χρονολογείται από το 2500 π.Χ.

Νομαδική μελισσοκομία
Κατά τους χρόνους της βασιλείας των Πτολεμαίων στην Αίγυπτο οι μελισσοκόμοι περιόδευαν κατά μήκος του ποταμού Νείλου αφού πρώτα τοποθετούσαν και στερέωναν τις κυψέλες τους καλά πάνω σε πλοιάρια της εποχής. Με την έλευση της άνοιξης ακολουθούσαν τις ανθοφορίες και, ανεβαίνοντας, έφταναν στην Πάνω Αίγυπτο. Αναφορές ιστορικών, αρχαιολόγων και ερευνητών λένε πως ακολουθούσαν την ίδια διαδρομή μέχρι και το τέλος του 1800.

Στην αρχαία Αίγυπτο το μέλι ήταν τόσο ακριβό που μόνο οι πλούσιοι μπορούσαν να το έχουν.

Κλοπές
Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έδιναν μεγάλη αξία στο μέλι, επειδή πολλές φορές ομάδες ληστών πήγαιναν και έκλεβαν το μέλι από τις κυψέλες, βασιλική φρουρά από τοξότες έμεναν για μεγάλα διαστήματα κοντά στα μελισσοκομεία για να τα προφυλάξουν από διάφορους τέτοιους άρπαγες. Στον πάπυρο Harris αναφέρεται και ο διορισμός συνδέσμου ανάμεσα στους τοξότες και τους συλλέκτες μελιού για να εξασφαλισθεί η σοδειά και να παραδοθεί ο (αξιοσέβαστος) φόρος, κάθε χρόνο, στο θησαυροφυλάκιο.

Ένας από τους τίτλους που έφερναν οι Φαραώ ήταν και αυτός του “Βασιλιάς-Μέλισσα” (Bee King), και Θεός με συνεργάτη τη μέλισσα. Οι ναοί του θεού Όσιρις εθεωρείτο ότι το μέγαρο της μέλισσας τύχαινε μεγάλης προσοχής, αξίας και λατρείας σαν σύμβολο.

Το κέντρο της μελισσοκομίας βρισκόταν στην Κάτω Αίγυπτο όπου και υπήρχαν απλωμένα πολλά, πολύ καλά οργανωμένα, μελισσοκομεία. Το είδος των κυψελών όπως απεικονίζονται στις διάφορες αρχαίες Αιγυπτιακές παραστάσεις, γίνεται ακόμα και σήμερα στο Σουδάν. Πλέκουν κυλινδρικά καλάθια και αφού τα καλύψουν με χώμα τα αφήνουν στον ήλιο να στεγνώσουν και κατόπιν τοποθετούν μέσα τα μελίσσια τους.

Πηγή: melissokomos.com επιμέλεια: Κ. Μυγδανάλευρος

Τα έλεγαν διψέλια, που «φύτρωναν» στις μάντρες των χωραφιών και έτσι διατηρούσαν και προστάτευαν τις κυψέλες τους οι μελισσοκόμοι τα παλαιά χρόνια από τις σκληρές καιρικές συνθήκες του Αιγαίου πελάγους. Αυτό συνήθιζαν να κάνουν οι μελισσοκόμοι στη Σίφνο.

Τα διψέλια, όπως μας ενημερώνει ο Εξωραϊστικός Σύλλογος Πλατύ Γιαλού «Η Πρόοδος», ήταν πήλινες κυψέλες που ήταν και γνωστές ως μελισσότρυπες ή στα σιφνέικα «μελισσότρυπφες».

Το διψέλι ήταν πήλινο δοχείο κωνικού σχήματος με ύψος γύρω στα εβδομήντα με ογδόντα εκατοστά, που στένευε κάτω στον πυθμένα και ήταν περίπου είκοσι εκατοστά και στο επάνω μέρος του το στόμιο ήταν κατά 15 εκατοστά πιο μεγάλο (35 εκατ.). Το στόμιο το έκλειναν με ένα πήλινο καπάκι στο οποίο υπήρχαν μικρές τρύπες, ίσα που να χωρούσε να περνάει μία μέλισσα. Το τοποθετούσαν όχι σε όρθια αλλά σε πλάγια θέση, ώστε να μην πιάνει μεγάλη επιφάνεια, καθώς ήταν επικίνδυνο να χτυπηθεί από κάποια αιτία και να σπάσει. Ετσι επινοήθηκαν και οι εσοχές, οι ειδικές θέσεις σκαμμένες στους τοίχους, που είχαν το ανάλογο βάθος για να χωράει μέσα ολόκληρο το διψέλι, η πήλινη κυψέλη. Στο άνοιγμα της εσοχής βρισκόταν το στόμιο με το καπάκι με τις τρύπες στο μέγεθος ενός εντόμου.

Με αυτόν τον τρόπο οι μελισσοκόμοι προφύλασσαν τις κυψέλες μελισσών από την κακοκαιρία, τη βροχή, ή την υπερβολική ζέστη. Με το πολύ κρύο το μελίσσι θα υπέφερε και θα χανόταν. Και με την πολλή ζέστη, όταν ο ήλιος θα χτυπούσε την κυψέλη σε όλη της την επιφάνεια, οι κηρήθρες θα έλιωναν και θα καταστρέφονταν. Τα διψέλια «αναβιώνουν» έπειτα από προσπάθεια του Εξωραϊστικού Συλλόγου, που μας θυμίζει (όπως παρουσιάζεται στη φωτογραφία) τις μελισσότρυπες στην πραγματική τους θέση.

Θεωρείται ότι ο πρώτος που μελέτησε σε επιστημονικό επίπεδο τη μέλισσα ήταν ο Αριστοτέλης. Ο Ιπποκράτης, πατέρας της Ιατρικής, συνιστούσε το μέλι ιδιαίτερα στους ασθενείς, καθώς γνώριζε τις ευεργετικές του ιδιότητες. Ο δε Πυθαγόρας το είχε ως κύρια τροφή του.  Κατά την αρχαιότητα, στην Ελλάδα η μέλισσα, το μέλι, το κερί είχαν περίοπτη θέση.

Νέα ευρήματα δείχνουν ότι οι άνθρωποι αξιοποιούσαν τις μέλισσες πριν από 9 χιλιάδες έτη. Οι άνθρωποι είχαν βρει τρόπο να αξιοποιούν τις μέλισσες ήδη από τη Λίθινη εποχή, πριν από 8.500 έως 9.000 χρόνια, σύμφωνα με μια νέα διεθνή επιστημονική έρευνα, με ελληνική συμμετοχή, η οποία μεταθέτει ακόμη πιο βαθιά στο παρελθόν τη σχέση των ανθρώπων με τις μέλισσες και τις ρίζες της ίδιας της μελισσοκομίας, η οποία παραμένει πάντως άγνωστο πότε ακριβώς ξεκίνησε.

Οι μελισσοκόμοι. 1568 μ.Χ. Έργο του ζωγράφου Pieter Bruegel.

Τα χημικά ίχνη

Σκηνές από προϊστορικές βραχογραφίες στην υποσαχάρια Αφρική απεικονίζουν κυνήγι μελισσών, καθώς και τοιχογραφίες της Αιγύπτου των Φαραώ που δείχνουν σκηνές μελισσοκομίας, αλλά έως τώρα ήταν ασαφές κατά πόσο οι πρώτοι αγρότες ήσαν και μελισσοκόμοι, πράγμα που πλέον φαίνεται να επιβεβαιώνεται.

Οι ερευνητές (μεταξύ των οποίων ο καθηγητής προϊστορικής αρχαιολογίας Κωνσταντίνος Κωτσάκης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), με επικεφαλής τον καθηγητή Ρίτσαρντ Έβερσεντ της Σχολής Χημείας του Πανεπιστημίου του Μπρίστολ.

Από το περίφημο εγχειρίδιο υγείας Tacuinum Sanitatis του 14 αιώνα μ.Χ.

Οι επιστήμονες ανακάλυψαν χημικά ίχνη από κερί μελισσών σε τουλάχιστον 6.400 κεραμικά σκεύη των πρώτων γεωργών, σε πάνω από 150 νεολιθικές αρχαιολογικές τοποθεσίες σχεδόν όλης της Ευρώπης (μεταξύ των οποίων στην Ελλάδα), της Βόρειας Αφρικής (Αλγερία) και της Εγγύς Ανατολής, οι οποίες χρονολογούνται προ 4.000 έως σχεδόν 9.000 ετών.

Το αποτύπωμα

Η ανακάλυψη αποτελεί μία σαφή ένδειξη ότι οι πρόγονοί μας συνέλλεγαν μέλι από τις άγριες μέλισσες και ότι πιθανότατα η πρακτική της μελισσοκομίας όχι μόνο υπήρχε, αλλά και ήταν ευρέως διαδεδομένη. Όπως εξημέρωσαν διάφορα ζώα (σκύλους, χοίρους κ.α.), οι αρχαίοι αγρότες έκαναν κάτι ανάλογο με τις μέλισσες.

Αρχαίο Αιγυπτιακό ιερογλυφικό.

Το αρχαιότερο μέχρι σήμερα διακριτό χημικό «αποτύπωμα» κεριού μελισσών ανακαλύφθηκε στην τοποθεσία Τσαταλχογιούκ της ανατολικής Τουρκίας, πριν από περίπου 7.000 χρόνια. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η μελισσοκομία είχε ήδη παρελθόν πίσω της, ήταν συνεπώς ακόμη παλαιότερη.

Οπως δήλωσε η ερευνήτρια γεωχημικός δρ. Μελανί Ρόφετ-Σαλκ, «ο προφανέστερος λόγος για την εκμετάλλευση των μελισσών θα ήταν για το μέλι τους, το οποίο θα αποτελούσε ένα σπάνιο γλυκαντικό στο φαγητό για τους προϊστορικούς ανθρώπους. Όμως το κερί της μέλισσας μπορεί επίσης να χρησιμοποιείτο και για άλλους σκοπούς, όπως πρακτικούς, τελετουργικούς, διακοσμητικούς και ιατρικούς, π.χ. για τη στεγάνωση κεραμικών αγγείων». Η μελέτη δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Nature.

Τοιχογραφία σπηλαίου 8.000 ετών από σπήλαιο κοντά στη Βαλένθια της Ισπανίας, που απεικονίζει κυνηγό μελιού.

Η μελλισο-γεωγραφία

Δεν έχουν ανακαλυφθεί ίχνη κεριού μελισσών πάνω από τον 57ο παράλληλο της Γης, π.χ. στη Σκωτία ή στη Σκανδιναβία, γεγονός που δείχνει ότι υπήρχε ένα βόρειο οικολογικό «σύνορο» για τους αγρότες-μελισσοκόμους, καθώς οι μέλισσες μάλλον δεν άντεχαν τις κλιματολογικές συνθήκες βορειότερα της Δανίας.

Γενετικές έρευνες δείχνουν ότι η μέλισσα εμφανίσθηκε στην Ασία πριν από περίπου 300.000 χρόνια και γρήγορα εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και στην Αφρική. Σήμερα, οι μέλισσες αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές από την κλιματική αλλαγή, τα εντομοκτόνα και τις ασθένειες.

πηγή: Βήμα Science