Ο βελονισμός καθώς και ο βελονισμός με δηλητήριο μέλισσας βελτίωσαν τα συμπτώματα ασθενών με νόσο του Πάρκινσον, έδειξε μικρή έρευνα. Πρόκειται για μια από τις πρώτες έρευνες που εξετάζουν αν ο βελονισμός και ο βελονισμός με δηλητήριο μέλισσας μπορούν να βοηθήσουν στη νόσο Πάρκινσον.

Ο ερευνητής Seong-Uk Park, του Kyung Hee University Hospital, στη Σεούλ, δήλωσε ότι ο βελονισμός μπορεί ενδεχομένως να βοηθήσει, αυξάνοντας τα επίπεδα ντοπαμίνης. Επίσης, μπορεί ενδεχομένως να ενισχύσει την επίδραση του φαρμάκου Λεβοντόπα και να μειώσει τις παρενέργειές του. Τα ευρήματα είναι σημαντικά, καθώς το 70% των ανθρώπων σε ορισμένες χώρες χρησιμοποιούν συμπληρωματικές θεραπείες για την αντιμετώπιση της νόσου του Πάρκινσον, δήλωσε ο Louis Tan, που δεν έλαβε μέρος στην έρευνα.

Η έρευνα παρουσιάστηκε στο 18ο συνέδριο για τη νόσο Πάρκινσον. Η αγωγή αφορά την έγχυση δηλητηρίου μέλισσας υποδόρια σε σημείο βελονισμού. Εκτιμάται ότι μπορεί να βοηθήσει στην ενίσχυση και παράταση της επίδρασης της διέγερσης των σημείων του βελονισμού. Ο Park δήλωσε ότι οι μηχανισμοί του βελονισμού με δηλητήριο μέλισσας μπορεί ενδεχομένως να είναι παρόμοιοι με αυτούς του βελονισμού. ‘Η μπορεί να υπάρχει άλλη επίδραση που να οφείλεται στο δηλητήριο μέλισσας.

Ο Tan υπέδειξε ότι το δηλητήριο μέλισσας μπορεί ενδεχομένως να δρα ως βοτουλινική τοξίνη, προκαλώντας προσωρινή παράλυση των μυών. Ορισμένα συμπτώματα του Πάρκινσον περιλαμβάνουν μυϊκούς σπασμούς, που μπορούν να προκαλέσουν πόνο και δυσκολία στην κίνηση. Το δηλητήριο της μέλισσας μπορεί ενδεχομένως να βοηθά στη χαλάρωση των συγκεκριμένων μυών.

Στην έρευνα, 35 ασθενείς με νόσο του Πάρκινσον, που λάμβαναν σταθερή δόση φαρμάκου για τουλάχιστον 1 μήνα τοποθετήθηκαν τυχαία σε 3 ομάδες.

Μια ομάδα υποβλήθηκε σε βελονισμό, άλλη σε βελονισμό με δηλητήριο μέλισσας και η τρίτη ομάδα σε τίποτα από τα δυο. Η αγωγή επαναλαμβανόταν 2 φορές την εβδομάδα για 8 εβδομάδες.

Τα συμπτώματα βελτιώθηκαν σε όσους υποβλήθηκαν σε βελονισμό ή σε βελονισμό με δηλητήριο μέλισσας. Δεν παρατηρήθηκαν σοβαρές παρενέργειες στους συμμετέχοντες. Ένας συμμετέχων στην ομάδα του βελονισμού με δηλητήριο μέλισσας παραπονέθηκε για φαγούρα. Όσοι δεν υποβλήθηκαν σε αγωγή δεν εμφάνισαν αλλαγή στα συμπτώματα.

Τα ευρήματα είναι υποσχόμενα, αλλά χρειάζεται νέα έρευνα πριν εξαχθούν σταθερά συμπεράσματα, δήλωσε ο Park. Πρόσθεσε ότι πραγματοποιείται δεύτερη έρευνα και αναμένεται να ολοκληρωθεί αργότερα, φέτος.

πηγή: iatronet.gr / Ξένος τύπος

Ο Διευθυντής του περιοδικού Baynature είχε μια πρόσφατη εμπειρία με μία μέλισσα η οποία έδειχνε να προσέχει την εμφάνισή της…

Γόνος μελισσών σε διάφορα στάδια ανάπτυξης. Η βασίλισσα συνήθως αποφεύγει να γεννήσει σε κελί το οποίο περιείχε προηγουμένως μέλι ή γύρη και δεν έχει απολυμανθεί με πρόπολη. Γι αυτό το λόγο οι κηρήθρες με τον καιρό μαυρίζουν. Photo: Vipin Baliga/Flickr

“Καθόμουν στο αμάξι μου, σήμερα το απόγευμα, όταν παρατήρησα μια χαριτωμένη μικρή μέλισσα στο παρμπρίζ. Μου φαινόταν ότι προσπαθούσε απεγνωσμένα να καθαρίσει κάτι από επάνω της. Στην αρχή σκέφτηκα ότι έπεσε πάνω σε κάτι απ’ το οποίο τώρα δεν μπορεί να απαλλαγεί και θα πεθάνει. Έτσι πήρα ένα κύπελλο και έβαλα τη μέλισσα μέσα, αλλά εκείνη δε φάνηκε να ενθουσιάζεται με την ιδέα και πέταξε και πάλι προς τα έξω. Όταν επέστρεψα σπίτι μου έψαξα στο google και έμαθα ότι οι μέλισσες το συνηθίζουν αυτό. Δηλαδή να καθαρίζονται από τη γύρη κτλ. Και κυρίως να καθαρίζουν τα μάτια τους πριν από την πτήση της επιστροφής στην κυψέλη.”

Αποφασίσαμε να ερευνήσουμε περαιτέρω αυτήν την εκπληκτική συμπεριφορά των μελισσών, φτάνοντας μέχρι τον Eric Mussen, ειδικό εντομολόγο ερευνητή στο Honey Bee Research Facility. Αυτός και η συνάδελφός του Elina Nino μας έδωσαν την απάντηση.

Το εσωτερικό μιας κυψέλης θεωρείται ένα πολύ καθαρό περιβάλλον. Οι μέλισσες παράγουν μέλι εκεί και εμείς το τρώμε. Αλλά, γιατί οι μέλισσες και οι κυψέλες τους είναι τόσο καθαρές; Είναι στα γονίδια τους.

Οι μέλισσες χτίζουν με κερί, κηρήθρες, τις οποίες χρησιμοποιούν για αποθήκευση τροφών αλλά και για την ανατροφή των προνυμφών. Η δομή του χτισίματος τους, τους επιτρέπει να στεγάζονται δεκάδες χιλιάδες μέλισσες σε μικρό χώρο. Ωστόσο, σε περίπτωση που προκύψει οποιοδήποτε είδος μικροβιακής μόλυνσης, όλη αυτή η κοινωνία θα μπορούσε να οδηγηθεί σε μια καταστροφική επιδημία και τελικά στον θάνατο ολόκληρης της αποικίας.

Οι μέλισσες δείχνουν να έχουν βρει τη λύση γι αυτό το πρόβλημα. Συγκεντρώνουν ρητίνες από διάφορες φυτικές πηγές. Επιστρέφοντας στην κυψέλη με αυτές τις κολλώδεις μάζες, οι αδερφές τους τις βοηθούν να τις ξεφορτώσουν. Οι μελισσοκόμοι την αποκαλούν πρόπολη. Χρησιμοποιείται για να γεμίσει μικρές ρωγμές στην κυψέλη, να περιορίσει την είσοδο το χειμώνα κ.α. Επίσης, αναμιγνύεται με κερί μέλισσας και χρησιμοποιείται ως δομικό υλικό. Αυτές οι ρητίνες έχουν εκπληκτικές αντιμικροβιακές ιδιότητες. Είναι αποτελεσματικές κατά των βακτηρίων, μυκήτων και ιών. Πολλές φορές μάλιστα όταν εισβάλει στην κυψέλη ένας εχθρός οι μέλισσες αφού τον σκοτώσουν προσπαθούν να το απομακρύνουν από την κυψέλη. Όταν αυτό είναι αδύνατο, για παράδειγμα όταν ο εχθρός είναι μεγάλος σε όγκο (πχ μία σαύρα), για να μην σαπίσει και μετατραπεί σε εστία μόλυνσης, οι μέλισσες τον ταριχεύουν με πρόπολη.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=-91iFabsHrQ]

Όσο για τις ίδιες τις μέλισσες θα τις δει κανείς να χρησιμοποιούν τα πόδια τους για να καθαρίσουν άλλα μέρη του σώματός τους. Θα θεωρήσει κανείς ότι το κάνουν για λόγους υγιεινής, αλλά οι μέλισσες δεν έχουν ανάγκη τόσο την προσωπική καθαριότητα καθώς ο εξωσκελετός τους είναι αδιάβροχος και τις προστατεύει από τα μικρόβια, λειτουργώντας ως πανοπλία. Ο κυριότερος λόγος είναι τα σύνθετα μάτια τους. Οι μέλισσες μπορούν να δουν αντικείμενα, ανιχνεύουν το πολωμένο φως του ήλιου και έχουν καλή αντίληψη των χρωμάτων, παρόμοια με αυτή των ανθρώπων, απλά λίγο μετατοπισμένη στο χρωματικό φάσμα. Σκουπίζουν τα μάτια τους κάθε τόσο για να τα κρατάνε καθαρά. Όπως εμείς οι άνθρωποι έχουμε τα βλέφαρα που κρατούν τα μάτια μας καθαρά και υγρά.

Οι μέλισσες επίσης καθαρίζουν τις άκρες των κεραιών τους, οι οποίες λειτουργούν ως υποδοχείς αφής και οσμής, αλλά και ένα άλλο αισθητήριο όργανο που ονομάζεται όργανο Τζόνστον και τους λέει πόσο γρήγορα θα πετάξουν. Όλα αυτά τα όργανα αν καλύπτονται από σκόνη και γύρη πιθανόν να μη λειτουργούν σωστά και γι αυτό οι μέλισσες φροντίζουν να τα κρατούν καθαρά.

πηγή: baynature.org

Ο Droege και οι συνεργάτες του άρχισαν να καταγράφουν τα είδη των μελισσών στη Βόρεια Αμερική το 2001. Οι μέλισσες είναι πολύ σημαντικά έντομα για την γεωργία. Σχεδόν όλα τα φρούτα και οι ξηροί καρποί που τρώμε, εξαρτώνται απ’ την επικονίαση των μελισσών.

Η μέλισσα κοράκι (Halictus ligatus) είναι πολύ σημαντική για τα ηλιοτρόπια. Λούζεται κυριολεκτικά με την γύρη του φυτού και πετώντας από άνθος σε άνθος, το γονιμοποιεί. Για να δημιουργήσει τη φωλιά της σκάβει λαγούμια στο έδαφος. Είναι ένα “πρωτόγονο” είδος μέλισσας του ο ποίου η επιθετικότητα καθορίζει και την ιεραρχία στην αποικία.

Τα περισσότερα άτομα είναι μικρού και μεσαίου μεγέθους, που κυμαίνονται από τρία έως δέκα χιλιοστά σε μήκος. Παρότι είναι πολύ διαδεδομένο είδος της Βόρειας Αμερικής λίγοι είναι αυτοί που μπορούν να την ξεχωρίσουν.

πηγή: National Geographic.

Ερευνητές επωφελούνται από την τεχνολογία φωτογραφίας που αναπτύχθηκε από τον αμερικανικό στρατό και συλλαμβάνουν εντυπωσιακά πορτρέτα ιθαγενών μελισσών της Βόρειας Αμερικής.

Μέλισσα ξυλουργός από τη Δομινικανή Δημοκρατία, γνωστή ως Xylocopa mordax. Φωλιάζει στο ξύλο ή φυτά όπως η γιούκα.

Οι μέλισσες είναι ο ακρογωνιαίος λίθος στον κόσμο των εντόμων. Με τη μεταφορά της γύρης από το ένα φυτό στο άλλο, εξασφαλίζουν την επόμενη παραγωγή φρούτων, ξηρων καρπών και λαχανικών, ώστε εμείς να τα απολαμβάνουμε. Υπάρχουν 4.000 είδη μελισσών που ζουν βόρεια του Μεξικού, λέει ο Sam Droege, επικεφαλής του προγράμματος παρακολούθησης και απογραφής των μελισσών στο Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης των ΗΠΑ (USGS).

Πορτρέτο θυλικής μέλισσας ξυλουργού.

Μόνο 40 από αυτά είναι εισαγόμενα είδη, συμπεριλαμβανομένης και της Ευρωπαϊκής μέλισσας. Τα περισσότερα από τα ντόπια είδη αγνοούνται επειδή πολλά από αυτά είναι μικροσκοπικά, λέει ο Droege. «Το μεγαλύτερο μέρος των μελισσών στην περιοχή είναι περίπου το μισό μέγεθος μιας συλλέκτριας μέλισσας». Τα αυτόχθονα είδη περνούν επίσης απαρατήρητα επειδή δεν τσιμπούν, προσθέτει. Εργάζονται ήσυχα και ο περισσότερος κόσμος δεν τα αντιλαμβάνεται.

πηγή: National Geographic.

Για δεκαετίες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι μια ουσία που ονομάζεται βασιλικός πολτός μετατρέπει μία τυπική, λάρβα εργάτριας μέλισσας σε βασίλισσα. Νέα έρευνα όμως, που φέρνει τα πάνω κάτω στη μελισσοκομία, υποδεικνύει ότι ισχύει το αντίθετο. Ερευνητές δηλαδή υποστηρίζουν ότι αυτό που κάνει τη βασίλισσα είναι τι ΔΕΝ τρώει και όχι αυτό που τρώει…

Δύο μέλλουσες βασίλισσες αναπτύσσονται μέσα σε βασιλικά κελιά επιπλέοντας σε βασιλικό πολτό.

Ο βασιλικός πολτός, ο οποίος ονομάζεται και «γάλα των μελισσών» είναι μία λευκή υγρή ουσία. Περισσότερη απ’ τη μισή του σύσταση είναι νερό και το υπόλοιπο είναι ένας συνδυασμός πρωτεϊνών και σακχάρων. Ειδικοί αδένες στα κεφάλια των εργατριών μελισσών εκκρίνουν αυτήν την ουσία, που χρησιμοποιείται ως τροφή για τις προνύμφες αλλά και για την βασίλισσα. Μια ανεπτυγμένη βασίλισσα τρέφεται αποκλειστικά και μόνο με βασιλικό πολτό. Καθόλου με γύρη ή μέλι όπως οι εργάτριες. Κάποιοι χαρακτηρίζουν το γεγονός ότι οι εργάτριες δεν έχουν πρόσβαση στον βασιλικό πολτό ως διατροφικό ευνουχισμό. Αυτές οι μέλισσες δεν τρέφονται με την ειδική τροφή των Θεών... Ή, ίσως, την τροφή της ελίτ. Έτσι πιστεύαμε ότι οι ωοθήκες τους ζαρώνουν και μετατρέπονταν σε ατελή θηλυκά.

Αποδεικνύεται όμως, ότι ισχύει το αντίστροφο! Το γεγονός ότι η βασίλισσα δεν τρέφεται με μέλι και γύρη είναι αυτό που την κάνει βασίλισσα και όχι η αποκλειστική πρόσβαση στον βασιλικό πολτό! Στη φύση μπορούν να δημιουργηθούν εντελώς διαφορετικά ζώα από πανομοιότυπο γενετικό υλικό. Μία εργάτρια και μία βασίλισσα διαφέρουν μόνο ως προς τα γονίδια που έχουν ενεργοποιηθεί. Τα γονίδια δημιουργούν τις πρωτεΐνες, οι οποίες χτίζουν το υπόλοιπο σώμα μας. Ελέγχοντας το περιβάλλον των απογόνων τους οι μέλισσες αλλάζουν γενετικά το σώμα τους μέσω της διατροφής.

Βασίλισσες και γονίδια

Γνωρίζουμε εδώ και καιρό ότι η διατροφή των μελισσών παίζει μεγάλο ρόλο στην κατασκευή διαφόρων ειδών μελισσών. Οι επιστήμονες ακόμα προσπαθούν να καταλάβουν πως συμβαίνει αυτό. Βασιλικές προνύμφες περιβάλλονται από βασιλικό πολτό, επιπλέοντας σε μια θάλασσα αυτής της ζαχαρούχας ουσίας μέσα στα μεγάλα κελιά τους. Απ’ την άλλη, οι εργάτριες μέλισσες τρέφονται με γύρη και μέλι. Οι παραμάνες μέλισσες τα αναμειγνύουν αυτά προσθέτοντας μερικές εκκρίσεις των αδένων τους ως γαρνιτούρα, δημιουργώντας έναν «εργατικό πολτό». Με αυτόν τον ειδικό πολτό τρέφονται όλες οι εργατικές προνύμφες αλλά όχι η βασίλισσα με αποτέλεσμα να μην ζαρώνουν οι ωοθήκες της.

Αυτή είναι η συμβατική εξήγηση. Αλλά ο Δρ May Berenbaum, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Ιλλινόις και μέλος της ερευνητικής ομάδας, λέει ότι δεν υπάρχει μια απλή απάντηση στο ερώτημα τι είναι ακριβώς αυτό που τρώνε οι εργατικές προνύμφες. “Μεταξύ άλλων, ο εργατικός και ο βασιλικός πολτός φαίνεται να έχουν μια ελαφρώς διαφορετική αναλογία των εκκρίσεων του υποφαρυγγικού αδένα. Όλα αυτά όμως συμβαίνουν στο σκοτάδι σε μία κυψέλη με 50.000 μέλισσες που τσιμπούν. Δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο να το ερευνάς“, λέει ο καθηγητής.

Η γύρη και το μέλι προέρχονται από φυτικά υλικά, και όπως πολλά φυτικά υλικά, περιέχουν μία ποικιλία φαινολικών χημικών ενώσεων. Τα φλαβονοειδή είναι οι χημικές ουσίες των φυτών που δίνουν στα φυτά τις μοναδικές γεύσεις τους και μεταξύ άλλων τα βοηθούν ώστε να αποθαρρύνουν τα φυτοφάγα έντομα. Στον βασιλικό πολτό, ωστόσο, δεν ανιχνεύονται φαινολικά οξέα. Από προηγούμενη έρευνα, οι ερευνητές γνώριζαν ότι τα φλαβονοειδή αυξάνουν τις ανοσοαποκρίσεις των ενήλικων εργατριών μελισσών. Αυτό είναι καλό. Βοηθάει τις μέλισσες να αποτοξινώνονται γρηγορότερα απ’ τα φυτοφάρμακα. Οι επιστήμονες αναρωτήθηκαν πώς θα αντιδρούσαν οι προνύμφες στις φαινολικές ενώσεις.

Για να το μάθουν, τάισαν δύο ομάδες προνυμφών με και χωρίς π-κουμαρικό οξύ, ένα κοινό είδος φλαβονοειδών. Στη συνέχεια εξέτασαν προσεκτικά τις διαφορές στην ενεργοποίηση των γονιδίων μεταξύ των ομάδων. Τα αποτελέσματα ήταν θεαματικά και απρόσμενα. Οι προνύμφες που τράφηκαν με π-κουμαρικό οξύ απέκτησαν ωοθήκες σημαντικά μικρότερες από εκείνες που τράφηκαν χωρίς αυτή την ένωση. Αυτή είναι όλη η ουσία! Γιατί τι κάνει μία βασίλισσα να διαφέρει; Είναι η μόνη μέλισσα στην κυψέλη που μπορεί να γονιμοποιηθεί. Δεκατέσσερα γονίδια που είναι γνωστό ότι διαφοροποιούν τις εργάτριες απ’ την βασίλισσα παρουσίασαν αύξηση.

Βασίλισσα μέλισσα της φυλής Apis mellifera. Φωτογραφία: Frank Greenaway/Getty Images

Οι βασίλισσες επίσης είναι μεγαλύτερες σε μέγεθος και ζουν πολύ περισσότερο απ’ τις εργάτριες μέλισσες. Σε ένα σύνολο γονιδίων που είναι γνωστό ότι ρυθμίζουν το μέγεθος των οργάνων των ζώων το π-κουμαρικό οξύ παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. “Δεν είχαμε ποτέ στόχο να αλλάξουμε τις αντιλήψεις σχετικά με το τι καθορίζει την κάστα στην κοινωνία των μελισσών“, λέει ο Berenbaum. “Ερευνούσαμε την αποτοξίνωση και το πως τα έντομα αντιμετωπίζουν τα φυτοχημικά που καταναλώνουν. Προς μεγάλη μας έκπληξη, μια ολόκληρη σειρά άλλων γονιδίων που εμπλέκονται στον καθορισμό των καστών, άλλαξε. Νομίζω ότι … η ιδέα του βασιλικού πολτού είναι τόσο ελκυστική, που οι άνθρωποι δεν την θέτουν υπό αμφισβήτηση.”

Γονιδιακή αποσιώπηση

Ζώντας για περισσότερο από τέσσερις αιώνες με τις μέλισσες, γιατί οι άνθρωποι μαθαίνουν ακόμα γι αυτές; Για να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, ήρθαμε σε επαφή με τον Δρ Ryszard Maleszka από το Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας. Ο Maleszka δεν μετέχει στην έρευνα, όμως μελετά αποκλειστικά την επιγενετική της μέλισσας.  Επιγενετική είναι η μελέτη του τρόπου με τον οποίο το περιβάλλον επιδρά στα γονίδια. “Οι γνώσεις μας, σήμερα, σχετικά με τα βιολογικά συστήματα είναι σχεδόν επιφανειακή και η βιολογία των μελισσών δεν αποτελεί εξαίρεση“, λέει ο Maleszka. “Έχουμε να κάνουμε με 500 εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης των ειδών, έτσι υπάρχουν πολλά να ανακαλύψουμε ακόμα“.

“Αυτή η έρευνα είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα της εξελικτικής, σύμφωνα με την οποία κοινά χημικά συστατικά του φυτού έχουν προσληφθεί για να είναι καίρια στοιχεία της γονιδιακής ρύθμισης. Με τη χρήση συστατικών από το περιβάλλον, οι μέλισσες βρήκαν μια έξυπνη λύση σε ένα δύσκολο πρόβλημα: Πώς να δημιουργήσετε δύο διαφορετικούς οργανισμούς. Μία μακρόβια αναπαραγωγική βασίλισσα και βραχύβιες λειτουργικές στείρες εργάτριες χρησιμοποιώντας το ίδιο γενετικό υλικό. “

Πολλοί παράγοντες συντελούν στο ότι οι χημικές ουσίες των φυτών που εξετάστηκαν στην έρευνα επηρεάζουν την παραγωγή βασιλισσών: Η πρωτεΐνη με την ονομασία royalactin για παράδειγμα, έχει προταθεί από πολλούς επιστήμονες μεταξύ των οποίων και του Masaki Kamakura, ως κρίσιμης σημασίας για την ανάπτυξη βασίλισσας. Ο Maleszka  ανατρέπει την ιδέα της ειδικής αυτής ουσίας που μετατρέπει τον βασιλικό πολτό σε σούπερ τροφή δημιουργώντας την βασίλισσα. Από το 2008, το εργαστήριο του ήταν σε θέση να δημιουργήσει βασίλισσα χωρίς οι λάρβες να έχουν καταναλώσει βασιλικό πολτό με την απενεργοποίηση (φίμωση) ενός συνόλου γονιδίων! Και άλλοι ερευνητές μελισσών έχουν αμφισβητήσει τη λογική του: ένα μόριο που καθορίζει τα πάντα, σχετικά με την ανάπτυξη της βασίλισσας. Στην πραγματικότητα, όπως και οτιδήποτε άλλο στη βιολογία, είναι σύνθετο και πολλοί παράγοντες εμπλέκονται.

Η πραγματική δύναμη αυτής της νέας έρευνας μπορεί να εξηγήσει γιατί οι εργάτριες μέλισσες δεν γίνονται βασίλισσες. Αντίθετα με όσα πιστεύαμε μέχρι σήμερα, δηλαδή σε έναν χημικό ευνουχισμό και την άρνηση στις εργάτριες μέλισσες στον βασιλικό πολτό, αυτή η περίπλοκη διαδικασία τροφοδοσίας παρέχει χημική προστασία για τις ωοθήκες της βασίλισσας. Αυτή είναι προστατευμένη από τις πιθανές τοξικές ή μεταβολικές επιδράσεις των χημικών ουσιών των φυτών. Καθώς συνεχίζουμε να βελτιώνουμε τις τεχνικές μας, ελπίζουμε ότι θα κατανοήσουμε καλύτερα τι ακριβώς είναι αυτό που τρώνε μέλισσες στις κυψέλες τους, και γιατί.

πηγή: Wired
Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης

Το περασμένο έτος σημειώθηκε για πρώτη φορά πτώση- έστω και μικρή- στις απώλειες των μελισσών παγκοσμίως, ο αριθμός των οποίων μειώνεται διαρκώς τις τελευταίες δεκαετίες. Ο εντομολόγος Dennis van Engelsdorp, καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Maryland, που είχε πραγματοποιήσει τη σχετική έρευνα, είχε χαρακτηρίσει τα νέα «καλύτερα από ό,τι θα μπορούσαν να είναι»-, παρότι παρουσιαζόταν μείωση 23% του αριθμού των σμηνών μελισσών παγκοσμίως.

Ο συνεργάτης του, Jeff Petis, από την άλλη, σε συνέντευξη του στους New York Times είχε σημειώσει πως, ουσιαστικά, ένας χρόνος δεν αλλάζει κάτι. Όπως φαίνεται είχε δίκιο.

Η νέα έρευνα του van Engelsdorp και των συναδέλφων του αναφέρει πως ποσοστό μεγαλύτερο του 40% των μελισσών παγκοσμίως, πέθανε κατά τον φετινό χρόνο. Πρόκειται για το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό θνησιμότητας, έως και σήμερα.

Εκείνη, όμως, που παρουσιάζει πραγματικό ενδιαφέρον είναι η σχετική δήλωση του Keith Delaplane, του πανεπιστημίου της Georgia, ο οποίος διασαφήνισε πως «αυτό που βλέπουμε με το πρόβλημα όσον αφορά τις μέλισσες, είναι απλώς μια ηχηρή ειδοποίηση για τα γενικώς άσχημα που συμβαίνουν γενικότερα με τα οικοσυστήματα μας».

Και πρόσθεσε πως «εμείς απλώς τυχαίνει να το παρατηρούμε με τις μέλισσες, επειδή είναι τόσο εύκολο να τις μετρήσεις».

Το υπουργείο Γεωργίας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, από την πλευρά του, επισημαίνει την συμβολή των μελισσών στις καλλιέργειες της χώρας, καθώς εκτιμάται πως προσθέτουν 15 δισεκατομμύρια δολάρια στην συνολική τους αξία. Αντίστοιχα, στην Ευρώπη η αξία εκτιμάται στα 22 δισεκατομμύρια ευρώ και στα 153 δισεκατομμύρια ευρώ παγκοσμίως.

«Αν οι απώλειες των μελισσών παραμείνουν στο 33%», σημειώνει το υπουργείο, «θα μπορούσε να απειληθεί η οικονομική βιωσιμότητα του κλάδου. Οι μέλισσες δεν θα εξαφανιστούν τελείως, αλλά το κόστος της συντήρησης τους θα αυξανόταν και τα αυξημένα κόστη θα έφταναν, τελικώς, στους καταναλωτές μέσα από υψηλότερες τιμές προϊόντων. Τώρα είναι ο καιρός για την έρευνα στην ουσία των αιτιών και της αντιμετώπισης, πριν συντελεστεί μια γεωργική κρίση».

Εξάλλου, έρευνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφέρει πως από τα 1.965 είδη μελισσών στην Ευρώπη, το 9.2% αντιμετωπίζει κίνδυνο αφανισμού, μόλις 12.6% εμφάνιζε σταθερότητα και- εξίσου αρνητική επίδοση- το 0.7% εμφάνισε αύξηση.

Με τoν αρμόδιο Επίτροπο για το Περιβάλλον, τις Θαλάσσιες Υποθέσεις και την Αλιεία, Karmenu Vella, να χαρακτηρίζει τα ευρήματα της έρευνας «βαθιά ανησυχητικά».

«Η ποιότητα της ζωής μας και του μέλλοντος μας», σημείωσε, «εξαρτάται από τις πολλές υπηρεσίες τις οποίες η φύση μας παρέχει δωρεάν. Εάν δεν εντοπίσουμε τους λόγους πίσω από αυτή τη μείωση των μελισσών και δράσουμε επειγόντως για να τη σταματήσουμε, θα μπορούσαμε να πληρώσουμε ένα πραγματικά βαρύ τίμημα».

Η ακριβής αιτία της υψηλής θνησιμότητας των μελισσών παγκοσμίως δεν έχει διασαφηνιστεί, με μια ένα ευρύ σύνολο παραγόντων να καταδεικνύεται, το οποίο μεταξύ άλλων περιλαμβάνει την αυξημένη χρήση φυτοφαρμάκων, τις ακραίες καιρικές συνθήκες, την αύξηση ασθενειών και την συμβολή παρασίτων, καθώς και τις επιπλοκές και δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι μέλισσες όσον αφορά τη σίτιση τους.

πηγές: Washington Post, The Guardian, Bee Informed

Ερευνητές σχεδιάζουν να τοποθετήσουν πλακέτες Intel Edison σε κυψέλες μελισσών σε όλον τον πλανήτη για να παρακολουθούν τις κινήσεις τους. Οι μέλισσες θα φορούν μικροσκοπικές ετικέτες RFID, ενώ οι μικρές πλακέτες Intel Edison θα λειτουργούν ως κόμβοι ελέγχου, οι οποίοι θα συλλέγουν τα δεδομένα από τις διερχόμενες μέλισσες.

Η έρευνα θα χρησιμοποιηθεί για να προστατευθούν οι μέλισσες, οι οποίες επικονιάζουν το ένα τρίτο των φυτών, από τα οποία προέρχεται η αντίστοιχη ποσότητα των τροφίμων για τους ανθρώπους σε παγκόσμιο επίπεδο.

Οι αισθητήρες λειτουργούν με τρόπο παρόμοιο με εκείνον μιας ηλεκτρονικής ετικέτας (e-tag), ενός οχήματος, καταγράφοντας το χρόνο διέλευσης του εντόμου, ο οποίος σημειώνεται μέσω της πλακέτας Intel Edison, στο σημείο ελέγχου. Τα δεδομένα που καταγράφονται από την ετικέτα RFID, συνδυάζονται με άλλα στοιχεία που συλλέγονται από μια σειρά περιβαλλοντικών αισθητήρων, οι οποίοι είναι επίσης ενσωματωμένοι στην πλακέτα Intel Edison.

Με αυτόν τον τρόπο, παρέχονται πολύτιμα δεδομένα στους μελισσοκόμους, στους παραγωγούς μελιού, αλλά και σε άλλους ενδιαφερόμενους αποδέκτες, όπως είναι π.χ. βιομηχανικοί ή κυβερνητικοί φορείς.

Ο δρόμος της μέλισσας

Αυτές οι πληροφορίες θα μας ενημερώνουν και θα μας διαφωτίζουν γύρω από τις μεθόδους προστασίας του πληθυσμού των μελισσών. Μία από τις πιο εντυπωσιακές εφαρμογές του συγκεκριμένου project είναι η οπτικοποίηση των μετακινήσεων των μελισσών σε τρισδιάστατες απεικονίσεις, πάνω στον παγκόσμιο χάρτη.

Το περιβάλλον Intel Edison αποτελείται από μικροσκοπικές υπολογιστικές πλακέτες σε μέγεθος γραμματοσήμου, οι οποίες συμπυκνώνουν όλες τις βασικές λειτουργίες ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή, σε απίστευτα μικρό μέγεθος. Η πλακέτα ενσωματώνει δυνατότητες ασύρματης δικτύωσης, μπορεί να «κουβαλάει» διαφορετικούς αισθητήρες και άλλα computing modules, αλλά και να προγραμματιστεί, έτσι ώστε να εξυπηρετήσει αναρίθμητες εφαρμογές, στο πλαίσιο τεχνολογιών Internet Of Things (IoT), όπου κάθε αντικείμενο του φυσικού κόσμου, μπορεί να καταστεί κόμβος στο Internet, με τη δική του, μοναδική, διεύθυνση IP.

Η έρευνα ανακοινώθηκε σε συνεργασία με την Εθνική Υπηρεσία Επιστημών της Αυστραλίας. Περισσότερα μπορείτε να μάθετε στην διεύθυνση csiro.au

πηγή: Βήμα Science

Σχεδόν το ένα τέταρτο των αγριομελισσών της Ευρώπης απειλούνται με εξαφάνιση, κυρίως λόγω της κλιματικής αλλαγής, αλλά και της εντατικοποίησης της γεωργίας που οδηγεί στην καταστροφή του φυσικού τους περιβάλλοντος, προειδοποίησε σήμερα η Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης και των Φυσικών Πόρων (IUCN).

Τα 16 από τα 68 είδη αγριομελισσών της Ευρώπης κινδυνεύουν, γεγονός που απειλεί την επικονίαση των καλλιεργειών. Οι ειδικοί επιστήμονες IUCN ετοιμάζουν μια παγκόσμια μελέτη για τις αγριομέλισσες, την ώρα που οι “πρώτες εξαδέλφες” τους, οι μέλισσες, βρίσκονται επίσης σε κίνδυνο καθώς ο αριθμός τους μειώνεται δραματικά λόγω ασθενειών.

“Από τα πέντε σημαντικότερα έντομα που γονιμοποιούν τα φυτά μεταφέροντας τη γύρη τους, τα τρία είναι είδη αγριομελισσών” τόνισε η IUCN στην οποία μετέχουν κυβερνήσεις κρατών, επιστήμονες και οργανώσεις περιβαλλοντικής προστασίας. Από τα ευρωπαϊκά είδη, ο πληθυσμός των μισών συρρικνώνεται και μόνο το 13% εξ αυτών αυξάνεται.

Οι αγριομέλισσες —ή μπούμπουρες— είναι μεγαλύτερες από τις μέλισσες με τις οποίες συχνά μοιάζουν πολύ καθώς φέρουν κίτρινες και μαύρες ρίγες. Ζουν σε μικρότερες κοινωνίες, μέχρι 200 έντομα. Ορισμένα είδη εκτρέφονται σε ειδικές κυψέλες για να γονιμοποιούν τομάτες, πιπεριές και μελιτζάνες στα θερμοκήπια.

“Η κλιματική αλλαγή, η εντατικοποίηση της γεωργίας και οι αλλαγές στη χρήση των γεωργικών εκτάσεων είναι οι βασικές απειλές” για τους μπούμπουρες, προειδοποιεί η Ένωση.

“Ανησυχούμε πολύ για τα στοιχεία αυτά. Ένα τόσο μεγάλο ποσοστό απειλούμενων αγριομελισσών μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στην παραγωγή τροφίμων”, δήλωσε η ειδική στον τομέα της βιοποικιλότητας Άνα Νιέτο σε ανακοίνωσή της. Προκειμένου να αντιστραφεί αυτή η τάση η Νιέτο τονίζει ότι θα πρέπει να προστατευθούν τα είδη και το φυσικό τους περιβάλλον, να αποκατασταθούν τα οικοσυστήματα και να προωθηθούν γεωργικές πρακτικές που θα ευνοούν τη βιοποικιλότητα.

Η μελέτη της IUCN δεν αναφέρει την πιθανότητα μετάδοσης των ασθενειών των μελισσών στις αγριομέλισσες. “Γενικά, δεν γνωρίζουμε πολλά για τις ασθένειές τους”, είπε ο Στιούαρτ Ρόμπερτς, ένα μέλος της Ένωσης. “Ορισμένα από τα απειλούμενα είδη ζουν απομονωμένα στις Άλπεις ή στην Αρκτική. Σε αυτά τα μέρη είναι ουσιαστικά μηδενική η πιθανότητα να προσβληθούν από ασθένειες των μελισσών”, διευκρίνισε.

Έντομα μπορούν να αντιληφθούν και να απομνημονεύσουν μοναδικά χαρακτηριστικά προσώπων και να τα χρησιμοποιήσουν σε επόμενες αλληλεπιδράσεις, με ανάλογο τρόπο όπως οι άνθρωποι λειτουργούν στο κοινωνικό περιβάλλον.

Οι σφήκες και οι μέλισσες μοιάζουν απλοϊκά ζώα. Φτιάχνουν φωλιές, ψάχνουν για νέκταρ, μεγαλώνουν τα μικρά τους και πεθαίνουν, με τη διάρκεια ολόκληρης της ζωής τους να μην ξεπερνά το ένα έτος. Κι όμως, ορισμένα από τα είδη αυτών των εντόμων συναγωνίζονται με τους ανθρώπους και άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά τουλάχιστον σε μια νοητική δεξιότητα: την αναγνώριση των προσώπων των άλλων ατόμων του είδους τους.

Τα μέλη ενός είδους σφήκας μπορούν να αντιληφθούν και να απομνημονεύσουν τα μοναδικά χαρακτηριστικά του προσώπου τους και να τα χρησιμοποιήσουν σε επόμενες αλληλεπιδράσεις, με ανάλογο τρόπο όπως οι άνθρωποι λειτουργούν στο κοινωνικό περιβάλλον, μαθαίνοντας και απομνημονεύοντας τα πρόσωπα συγγενών, φίλων και συναδέλφων. Παραπέρα, ακόμα και είδη εντόμων που κανονικά δεν απομνημονεύουν πρόσωπα στη φυσική τους διαβίωση, μπορούν να εκπαιδευτούν να το κάνουν και ορισμένες φορές μπορούν ακόμα και να μάθουν να διακρίνουν πρόσωπα ανθρώπων!

Μια διαδεδομένη θεωρία για τη νοημοσύνη υποστηρίζει ότι ο ασυνήθιστα μεγάλος ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίχτηκε για να αντιμετωπίζει το δύσκολο έργο του να μαθαίνει και να θυμάται τα μεμονωμένα άτομα στις σύνθετες κοινωνίες που ανέπτυξε. Αλλά η ανακάλυψη ότι ζώα με εγκέφαλο που έχει μέγεθος μόλις 0,01% του ανθρώπινου μπορούν να αναγνωρίζουν πρόσωπα, αναγκάζει τους επιστήμονες να διερευνήσουν πώς η βιολογική εξέλιξη έφτασε σε αυτήν την εντυπωσιακή ικανότητα και ποια είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά των εγκεφάλων των εντόμων που κάνουν δυνατή την αναγνώριση προσώπων. Η απάντηση στο τελευταίο ερώτημα θα μπορούσε να έχει και πρακτική εφαρμογή στην ανάπτυξη πιο αποτελεσματικού λογισμικού αναγνώρισης προσώπων.

Για να αντιληφθεί κανείς πόσο εκπληκτική είναι η ανακάλυψη αυτής της ικανότητας ορισμένων εντόμων, πρέπει να αναλογιστεί τη διαδικασία που εμείς οι άνθρωποι αναγνωρίζουμε πρόσωπα. Πρώτα πρέπει να αντιληφθούμε μια συγκεκριμένη διάταξη μοναδικών χαρακτηριστικών του προσώπου – όπως η μύτη, το στόμα, τα μάτια και τα αυτιά – και να τα συνδυάσουμε στο μυαλό μας με πιο αφηρημένες πληροφορίες για το άτομο, όπως ότι είναι ο φίλος μας ή ο γείτονάς μας. Μετά πρέπει να μπορούμε να ανακαλούμε αυτό το συνδυασμό κάθε φορά που βλέπουμε το συγκεκριμένο άτομο.

Μπορούμε να μάθουμε πρόσωπα πιο γρήγορα και με μεγαλύτερη ακρίβεια σε σχέση με άλλα είδη σύνθετων οπτικών πληροφοριών. Σε μια κοινωνική συγκέντρωση μπορούμε να απομνημονεύσουμε γρήγορα και χωρίς κόπο τα πρόσωπα των συμμετεχόντων. Αντίθετα, χρειάζεται πολύ περισσότερος χρόνος και προσπάθεια για να μάθουμε πολλά, μοναδικά μεν, αλλά εμφανισιακά παρόμοια σύνθετα σχέδια, όπως για παράδειγμα τα κινεζικά ιδεογράμματα. Τόσο τα πρόσωπα όσο και τα Κινέζικα συντίθενται από πολλαπλά στοιχεία που συνδυάζονται σε ένα μεγαλύτερο όλον, αλλά είμαστε καλύτεροι στο να μαθαίνουμε πρόσωπα, επειδή η βιολογική εξέλιξη οδήγησε σε προσαρμογές στον εγκέφαλό μας ακριβώς γι’ αυτό το σκοπό. Μάλιστα, υπάρχει και ειδική περιοχή του εγκεφάλου για την αναγνώριση προσώπων. Η επεξεργασία που κάνει ο εγκέφαλός μας είναι τόσο εξειδικευμένη, που αποτυγχάνει αν απλώς δούμε τη φωτογραφία ανάποδα. Παρομοίως, ακόμα και μικρές τροποποιήσεις σε κρίσιμες περιοχές ενός προσώπου, όπως τα μάτια, μπορούν να μας δυσκολέψουν πολύ.

Η Οφθαλμαπάτη της Θάτσερ. Οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ένα γνωστό πρόσωπο όταν η εικόνα του περιστραφεί ολόκληρη κατά 180 μοίρες, ή συμβεί το ίδιο σε χαρακτηριστικά όπως τα μάτια και το στόμα. Τα έντομα που μπορούν να μάθουν πρόσωπα επίσης δυσκολεύονται όταν δουν τέτοιες πειραγμένες εικόνες, αλλά αν ο εγκέφαλός τους επεξεργάζεται τα πρόσωπα κατά βάση όπως ο ανθρώπινος, παραμένει αδιευκρίνιστο.

Αν και οι άνθρωποι ως είδος έχουν εξαιρετική ικανότητα αναγνώρισης προσώπων, το 2% του πληθυσμού έχει κάποιας μορφής δυσλειτουργία στον τομέα αυτόν. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι κληρονομική ή αποτέλεσμα τραύματος στην ειδική περιοχή του εγκεφάλου για την αναγνώριση προσώπων. Στις βαρύτερες περιπτώσεις, ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναγνωρίσει ούτε τα μέλη της οικογένειάς του.

Για να ελέγξει αν και ο εγκέφαλος των σφηκών έχει παρόμοια εξειδίκευση στην αναγνώριση προσώπων, η Ε. Τίμπετς, καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, έπρεπε πρώτα να βρει τρόπο να διακρίνει πότε υπάρχει «σωστή» αναγνώριση του προσώπου από μια σφήκα και πότε όχι. Η επιβράβευση με ζαχαρόνερο που λειτουργεί αποτελεσματικά στις μέλισσες δεν είχε επιτυχία στις σφήκες, καθώς οι σφήκες μπορούν να ζήσουν ακόμα και βδομάδες χωρίς τροφή. Η λύση ήταν ένα μικρό ηλεκτροσόκ όταν η σφήκα διάλεγε τη λάθος εικόνα. Χρησιμοποιώντας αυτήν τη μέθοδο ελέγχου διαπίστωσε ότι οι σφήκες μάθαιναν μέσα σε μόλις 20 δοκιμές να αναγνωρίζουν τα πρόσωπα άλλων σφηκών, αλλά είχαν πολύ μεγαλύτερη δυσκολία να μάθουν άλλα σχέδια, μεταξύ αυτών και σχέδια από κάμπιες (φυσικό τους θήραμα), καθώς και πρόσωπα σφηκών από τα οποία είχαν σβηστεί ψηφιακά οι κεραίες. Ειδικά η δυσκολία τους να μάθουν πρόσωπα σφηκών χωρίς κεραίες δείχνει ότι και οι σφήκες αναγνωρίζουν πρόσωπα με κάποιου είδους ολιστική επεξεργασία των πληροφοριών. Δηλαδή, αντί να μαθαίνουν κάθε χαρακτηριστικό ξεχωριστά, αντιλαμβάνονται και απομνημονεύουν το πρόσωπο ως όλον. Έτσι όταν λείπουν οι κεραίες μπερδεύονται.

Ορισμένα είδη σφήκας μπορούν να αντιληφθούν και να επεξεργαστούν τις οπτικές πληροφορίες ενός προσώπου ολιστικά, αντί να μαθαίνουν το κάθε χαρακτηριστικό του ξεχωριστά από τα υπόλοιπα

Η ύπαρξη του μηχανισμού αναγνώρισης προσώπων και στους ανθρώπους και στις σφήκες υποδηλώνει ότι ίσως είναι πολύ πιο διαδεδομένος στο ζωικό βασίλειο απ’ ό,τι θεωρούσαν οι επιστήμονες ως τώρα. Στην περίπτωση της σφήκας P. fuscatus, τις φωλιές ξεκινάνε ομάδες βασιλισσών, που δουλεύουν μαζί για να επιβιώσουν. Αλλά οι βασίλισσες την ίδια στιγμή ανταγωνίζονται η μία την άλλη για αναπαραγωγική κυριαρχία. Σε αυτό το πλαίσιο μάλλον είναι πλεονέκτημα να αλληλοαναγνωρίζονται και να μπορούν να θυμηθούν τη θέση της καθεμιάς στην ιεραρχία της σφηκοφωλιάς, αναπτύσσοντας έτσι την ικανότητα αναγνώρισης προσώπων για όλα τα μέλη του είδους (και για εκείνα που δεν είναι βασίλισσες). Αντίθετα, οι σφήκες P. metricus ιδρύουν αποικίες με μια μεμονωμένη βασίλισσα, που δεν έχει κάποιο εξελικτικό όφελος να μαθαίνει και να θυμάται πρόσωπα άλλων βασιλισσών. Διαπιστώθηκε ότι οι σφήκες του λιγότερο κοινωνικά σύνθετου είδους P. metricus μπορούν να εκπαιδευτούν για να θυμούνται πρόσωπα, με την ίδια δυσκολία που μπορούν να εκπαιδευτούν να θυμούνται οποιοδήποτε άλλο σχέδιο. Επιπλέον, δεν υπάρχει κάποια διαφοροποίηση στην ικανότητά τους αυτή όταν αφαιρεθούν οι κεραίες από τις εικόνες άλλων σφηκών. Άρα δε διαθέτουν τον ολιστικό μηχανισμό των σφηκών P. fuscatus. Επεξεργάζονται τα πρόσωπα ως ξεχωριστά χαρακτηριστικά.

Οι επιστήμονες διερωτήθηκαν τι συμβαίνει με τις μέλισσες, έντομα που έχουν μόνο μία βασίλισσα στην κυψέλη και σε αντίθεση με τις σφήκες δεν έχουν χαρακτηριστικά που να διαφοροποιούν τα πρόσωπά τους, ενώ επιπλέον χρησιμοποιούν έντονα τις φερορμόνες για τις αλληλεπιδράσεις τους και όχι τις οπτικές πληροφορίες. Διαπιστώθηκε και πάλι ότι όπως και οι σφήκες P. metricus δεν μπορούν να αναγνωρίσουν πρόσωπα ολιστικά. Το εντυπωσιακό είναι ότι σε πείραμα με πρόσωπα ανθρώπων, οι μέλισσες μετά από 50 δοκιμές ανέπτυξαν την ικανότητα να πηγαίνουν στο «σωστό» πρόσωπο, εκεί δηλαδή που υπήρχε ως ανταμοιβή ζαχαρόνερο και όχι στο λάθος, όπου τις περίμενε ένα πικρό διάλυμα κινίνου. Παραδόξως, έδειξαν και ικανότητα να αναγνωρίζουν τα πρόσωπο για τα οποία είχαν εκπαιδευτεί ακόμα κι όταν η εικόνα είχε περιστραφεί κατά 30 μοίρες.

Οι επιστήμονες εικάζουν ότι το απλό σύστημα αναγνώρισης προσώπων που έχουν οι μέλισσες και οι σφήκες P. metricus ίσως βασίζεται στις γενικές ικανότητες αναγνώρισης σχεδίων που τους χρειάζονται για να βρίσκουν τροφή. Ίσως ταυτόχρονα να είναι και το ενδιάμεσο βήμα στην εξελικτική διαδικασία που μέσω της φυσικής επιλογής έδωσε εξελικτικό πλεονέκτημα στις σφήκες P. fuscatus, που ανέπτυξαν την ολιστική αναγνώριση. Φυσικά, η ολιστική αναγνώριση στους ανθρώπους δεν προέρχεται από τις σφήκες, καθώς η βιολογική εξέλιξη αποδεδειγμένα καταλήγει στα ίδια …συμπεράσματα, που προσφέρουν εξελικτικό πλεονέκτημα, ακολουθώντας εντελώς διαφορετικές διαδρομές.

Πηγή: «Scientific American» Επιμέλεια: Σταύρος Ξενικουδάκης (Ριζοσπάστης)