Για δεκαετίες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι μια ουσία που ονομάζεται βασιλικός πολτός μετατρέπει μία τυπική, λάρβα εργάτριας μέλισσας σε βασίλισσα. Νέα έρευνα όμως, που φέρνει τα πάνω κάτω στη μελισσοκομία, υποδεικνύει ότι ισχύει το αντίθετο. Ερευνητές δηλαδή υποστηρίζουν ότι αυτό που κάνει τη βασίλισσα είναι τι ΔΕΝ τρώει και όχι αυτό που τρώει…

Δύο μέλλουσες βασίλισσες αναπτύσσονται μέσα σε βασιλικά κελιά επιπλέοντας σε βασιλικό πολτό.

Ο βασιλικός πολτός, ο οποίος ονομάζεται και «γάλα των μελισσών» είναι μία λευκή υγρή ουσία. Περισσότερη απ’ τη μισή του σύσταση είναι νερό και το υπόλοιπο είναι ένας συνδυασμός πρωτεϊνών και σακχάρων. Ειδικοί αδένες στα κεφάλια των εργατριών μελισσών εκκρίνουν αυτήν την ουσία, που χρησιμοποιείται ως τροφή για τις προνύμφες αλλά και για την βασίλισσα. Μια ανεπτυγμένη βασίλισσα τρέφεται αποκλειστικά και μόνο με βασιλικό πολτό. Καθόλου με γύρη ή μέλι όπως οι εργάτριες. Κάποιοι χαρακτηρίζουν το γεγονός ότι οι εργάτριες δεν έχουν πρόσβαση στον βασιλικό πολτό ως διατροφικό ευνουχισμό. Αυτές οι μέλισσες δεν τρέφονται με την ειδική τροφή των Θεών... Ή, ίσως, την τροφή της ελίτ. Έτσι πιστεύαμε ότι οι ωοθήκες τους ζαρώνουν και μετατρέπονταν σε ατελή θηλυκά.

Αποδεικνύεται όμως, ότι ισχύει το αντίστροφο! Το γεγονός ότι η βασίλισσα δεν τρέφεται με μέλι και γύρη είναι αυτό που την κάνει βασίλισσα και όχι η αποκλειστική πρόσβαση στον βασιλικό πολτό! Στη φύση μπορούν να δημιουργηθούν εντελώς διαφορετικά ζώα από πανομοιότυπο γενετικό υλικό. Μία εργάτρια και μία βασίλισσα διαφέρουν μόνο ως προς τα γονίδια που έχουν ενεργοποιηθεί. Τα γονίδια δημιουργούν τις πρωτεΐνες, οι οποίες χτίζουν το υπόλοιπο σώμα μας. Ελέγχοντας το περιβάλλον των απογόνων τους οι μέλισσες αλλάζουν γενετικά το σώμα τους μέσω της διατροφής.

Βασίλισσες και γονίδια

Γνωρίζουμε εδώ και καιρό ότι η διατροφή των μελισσών παίζει μεγάλο ρόλο στην κατασκευή διαφόρων ειδών μελισσών. Οι επιστήμονες ακόμα προσπαθούν να καταλάβουν πως συμβαίνει αυτό. Βασιλικές προνύμφες περιβάλλονται από βασιλικό πολτό, επιπλέοντας σε μια θάλασσα αυτής της ζαχαρούχας ουσίας μέσα στα μεγάλα κελιά τους. Απ’ την άλλη, οι εργάτριες μέλισσες τρέφονται με γύρη και μέλι. Οι παραμάνες μέλισσες τα αναμειγνύουν αυτά προσθέτοντας μερικές εκκρίσεις των αδένων τους ως γαρνιτούρα, δημιουργώντας έναν «εργατικό πολτό». Με αυτόν τον ειδικό πολτό τρέφονται όλες οι εργατικές προνύμφες αλλά όχι η βασίλισσα με αποτέλεσμα να μην ζαρώνουν οι ωοθήκες της.

Αυτή είναι η συμβατική εξήγηση. Αλλά ο Δρ May Berenbaum, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Ιλλινόις και μέλος της ερευνητικής ομάδας, λέει ότι δεν υπάρχει μια απλή απάντηση στο ερώτημα τι είναι ακριβώς αυτό που τρώνε οι εργατικές προνύμφες. “Μεταξύ άλλων, ο εργατικός και ο βασιλικός πολτός φαίνεται να έχουν μια ελαφρώς διαφορετική αναλογία των εκκρίσεων του υποφαρυγγικού αδένα. Όλα αυτά όμως συμβαίνουν στο σκοτάδι σε μία κυψέλη με 50.000 μέλισσες που τσιμπούν. Δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο να το ερευνάς“, λέει ο καθηγητής.

Η γύρη και το μέλι προέρχονται από φυτικά υλικά, και όπως πολλά φυτικά υλικά, περιέχουν μία ποικιλία φαινολικών χημικών ενώσεων. Τα φλαβονοειδή είναι οι χημικές ουσίες των φυτών που δίνουν στα φυτά τις μοναδικές γεύσεις τους και μεταξύ άλλων τα βοηθούν ώστε να αποθαρρύνουν τα φυτοφάγα έντομα. Στον βασιλικό πολτό, ωστόσο, δεν ανιχνεύονται φαινολικά οξέα. Από προηγούμενη έρευνα, οι ερευνητές γνώριζαν ότι τα φλαβονοειδή αυξάνουν τις ανοσοαποκρίσεις των ενήλικων εργατριών μελισσών. Αυτό είναι καλό. Βοηθάει τις μέλισσες να αποτοξινώνονται γρηγορότερα απ’ τα φυτοφάρμακα. Οι επιστήμονες αναρωτήθηκαν πώς θα αντιδρούσαν οι προνύμφες στις φαινολικές ενώσεις.

Για να το μάθουν, τάισαν δύο ομάδες προνυμφών με και χωρίς π-κουμαρικό οξύ, ένα κοινό είδος φλαβονοειδών. Στη συνέχεια εξέτασαν προσεκτικά τις διαφορές στην ενεργοποίηση των γονιδίων μεταξύ των ομάδων. Τα αποτελέσματα ήταν θεαματικά και απρόσμενα. Οι προνύμφες που τράφηκαν με π-κουμαρικό οξύ απέκτησαν ωοθήκες σημαντικά μικρότερες από εκείνες που τράφηκαν χωρίς αυτή την ένωση. Αυτή είναι όλη η ουσία! Γιατί τι κάνει μία βασίλισσα να διαφέρει; Είναι η μόνη μέλισσα στην κυψέλη που μπορεί να γονιμοποιηθεί. Δεκατέσσερα γονίδια που είναι γνωστό ότι διαφοροποιούν τις εργάτριες απ’ την βασίλισσα παρουσίασαν αύξηση.

Βασίλισσα μέλισσα της φυλής Apis mellifera. Φωτογραφία: Frank Greenaway/Getty Images

Οι βασίλισσες επίσης είναι μεγαλύτερες σε μέγεθος και ζουν πολύ περισσότερο απ’ τις εργάτριες μέλισσες. Σε ένα σύνολο γονιδίων που είναι γνωστό ότι ρυθμίζουν το μέγεθος των οργάνων των ζώων το π-κουμαρικό οξύ παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. “Δεν είχαμε ποτέ στόχο να αλλάξουμε τις αντιλήψεις σχετικά με το τι καθορίζει την κάστα στην κοινωνία των μελισσών“, λέει ο Berenbaum. “Ερευνούσαμε την αποτοξίνωση και το πως τα έντομα αντιμετωπίζουν τα φυτοχημικά που καταναλώνουν. Προς μεγάλη μας έκπληξη, μια ολόκληρη σειρά άλλων γονιδίων που εμπλέκονται στον καθορισμό των καστών, άλλαξε. Νομίζω ότι … η ιδέα του βασιλικού πολτού είναι τόσο ελκυστική, που οι άνθρωποι δεν την θέτουν υπό αμφισβήτηση.”

Γονιδιακή αποσιώπηση

Ζώντας για περισσότερο από τέσσερις αιώνες με τις μέλισσες, γιατί οι άνθρωποι μαθαίνουν ακόμα γι αυτές; Για να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, ήρθαμε σε επαφή με τον Δρ Ryszard Maleszka από το Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας. Ο Maleszka δεν μετέχει στην έρευνα, όμως μελετά αποκλειστικά την επιγενετική της μέλισσας.  Επιγενετική είναι η μελέτη του τρόπου με τον οποίο το περιβάλλον επιδρά στα γονίδια. “Οι γνώσεις μας, σήμερα, σχετικά με τα βιολογικά συστήματα είναι σχεδόν επιφανειακή και η βιολογία των μελισσών δεν αποτελεί εξαίρεση“, λέει ο Maleszka. “Έχουμε να κάνουμε με 500 εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης των ειδών, έτσι υπάρχουν πολλά να ανακαλύψουμε ακόμα“.

“Αυτή η έρευνα είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα της εξελικτικής, σύμφωνα με την οποία κοινά χημικά συστατικά του φυτού έχουν προσληφθεί για να είναι καίρια στοιχεία της γονιδιακής ρύθμισης. Με τη χρήση συστατικών από το περιβάλλον, οι μέλισσες βρήκαν μια έξυπνη λύση σε ένα δύσκολο πρόβλημα: Πώς να δημιουργήσετε δύο διαφορετικούς οργανισμούς. Μία μακρόβια αναπαραγωγική βασίλισσα και βραχύβιες λειτουργικές στείρες εργάτριες χρησιμοποιώντας το ίδιο γενετικό υλικό. “

Πολλοί παράγοντες συντελούν στο ότι οι χημικές ουσίες των φυτών που εξετάστηκαν στην έρευνα επηρεάζουν την παραγωγή βασιλισσών: Η πρωτεΐνη με την ονομασία royalactin για παράδειγμα, έχει προταθεί από πολλούς επιστήμονες μεταξύ των οποίων και του Masaki Kamakura, ως κρίσιμης σημασίας για την ανάπτυξη βασίλισσας. Ο Maleszka  ανατρέπει την ιδέα της ειδικής αυτής ουσίας που μετατρέπει τον βασιλικό πολτό σε σούπερ τροφή δημιουργώντας την βασίλισσα. Από το 2008, το εργαστήριο του ήταν σε θέση να δημιουργήσει βασίλισσα χωρίς οι λάρβες να έχουν καταναλώσει βασιλικό πολτό με την απενεργοποίηση (φίμωση) ενός συνόλου γονιδίων! Και άλλοι ερευνητές μελισσών έχουν αμφισβητήσει τη λογική του: ένα μόριο που καθορίζει τα πάντα, σχετικά με την ανάπτυξη της βασίλισσας. Στην πραγματικότητα, όπως και οτιδήποτε άλλο στη βιολογία, είναι σύνθετο και πολλοί παράγοντες εμπλέκονται.

Η πραγματική δύναμη αυτής της νέας έρευνας μπορεί να εξηγήσει γιατί οι εργάτριες μέλισσες δεν γίνονται βασίλισσες. Αντίθετα με όσα πιστεύαμε μέχρι σήμερα, δηλαδή σε έναν χημικό ευνουχισμό και την άρνηση στις εργάτριες μέλισσες στον βασιλικό πολτό, αυτή η περίπλοκη διαδικασία τροφοδοσίας παρέχει χημική προστασία για τις ωοθήκες της βασίλισσας. Αυτή είναι προστατευμένη από τις πιθανές τοξικές ή μεταβολικές επιδράσεις των χημικών ουσιών των φυτών. Καθώς συνεχίζουμε να βελτιώνουμε τις τεχνικές μας, ελπίζουμε ότι θα κατανοήσουμε καλύτερα τι ακριβώς είναι αυτό που τρώνε μέλισσες στις κυψέλες τους, και γιατί.

πηγή: Wired
Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης

Έντομα μπορούν να αντιληφθούν και να απομνημονεύσουν μοναδικά χαρακτηριστικά προσώπων και να τα χρησιμοποιήσουν σε επόμενες αλληλεπιδράσεις, με ανάλογο τρόπο όπως οι άνθρωποι λειτουργούν στο κοινωνικό περιβάλλον.

Οι σφήκες και οι μέλισσες μοιάζουν απλοϊκά ζώα. Φτιάχνουν φωλιές, ψάχνουν για νέκταρ, μεγαλώνουν τα μικρά τους και πεθαίνουν, με τη διάρκεια ολόκληρης της ζωής τους να μην ξεπερνά το ένα έτος. Κι όμως, ορισμένα από τα είδη αυτών των εντόμων συναγωνίζονται με τους ανθρώπους και άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά τουλάχιστον σε μια νοητική δεξιότητα: την αναγνώριση των προσώπων των άλλων ατόμων του είδους τους.

Τα μέλη ενός είδους σφήκας μπορούν να αντιληφθούν και να απομνημονεύσουν τα μοναδικά χαρακτηριστικά του προσώπου τους και να τα χρησιμοποιήσουν σε επόμενες αλληλεπιδράσεις, με ανάλογο τρόπο όπως οι άνθρωποι λειτουργούν στο κοινωνικό περιβάλλον, μαθαίνοντας και απομνημονεύοντας τα πρόσωπα συγγενών, φίλων και συναδέλφων. Παραπέρα, ακόμα και είδη εντόμων που κανονικά δεν απομνημονεύουν πρόσωπα στη φυσική τους διαβίωση, μπορούν να εκπαιδευτούν να το κάνουν και ορισμένες φορές μπορούν ακόμα και να μάθουν να διακρίνουν πρόσωπα ανθρώπων!

Μια διαδεδομένη θεωρία για τη νοημοσύνη υποστηρίζει ότι ο ασυνήθιστα μεγάλος ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίχτηκε για να αντιμετωπίζει το δύσκολο έργο του να μαθαίνει και να θυμάται τα μεμονωμένα άτομα στις σύνθετες κοινωνίες που ανέπτυξε. Αλλά η ανακάλυψη ότι ζώα με εγκέφαλο που έχει μέγεθος μόλις 0,01% του ανθρώπινου μπορούν να αναγνωρίζουν πρόσωπα, αναγκάζει τους επιστήμονες να διερευνήσουν πώς η βιολογική εξέλιξη έφτασε σε αυτήν την εντυπωσιακή ικανότητα και ποια είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά των εγκεφάλων των εντόμων που κάνουν δυνατή την αναγνώριση προσώπων. Η απάντηση στο τελευταίο ερώτημα θα μπορούσε να έχει και πρακτική εφαρμογή στην ανάπτυξη πιο αποτελεσματικού λογισμικού αναγνώρισης προσώπων.

Για να αντιληφθεί κανείς πόσο εκπληκτική είναι η ανακάλυψη αυτής της ικανότητας ορισμένων εντόμων, πρέπει να αναλογιστεί τη διαδικασία που εμείς οι άνθρωποι αναγνωρίζουμε πρόσωπα. Πρώτα πρέπει να αντιληφθούμε μια συγκεκριμένη διάταξη μοναδικών χαρακτηριστικών του προσώπου – όπως η μύτη, το στόμα, τα μάτια και τα αυτιά – και να τα συνδυάσουμε στο μυαλό μας με πιο αφηρημένες πληροφορίες για το άτομο, όπως ότι είναι ο φίλος μας ή ο γείτονάς μας. Μετά πρέπει να μπορούμε να ανακαλούμε αυτό το συνδυασμό κάθε φορά που βλέπουμε το συγκεκριμένο άτομο.

Μπορούμε να μάθουμε πρόσωπα πιο γρήγορα και με μεγαλύτερη ακρίβεια σε σχέση με άλλα είδη σύνθετων οπτικών πληροφοριών. Σε μια κοινωνική συγκέντρωση μπορούμε να απομνημονεύσουμε γρήγορα και χωρίς κόπο τα πρόσωπα των συμμετεχόντων. Αντίθετα, χρειάζεται πολύ περισσότερος χρόνος και προσπάθεια για να μάθουμε πολλά, μοναδικά μεν, αλλά εμφανισιακά παρόμοια σύνθετα σχέδια, όπως για παράδειγμα τα κινεζικά ιδεογράμματα. Τόσο τα πρόσωπα όσο και τα Κινέζικα συντίθενται από πολλαπλά στοιχεία που συνδυάζονται σε ένα μεγαλύτερο όλον, αλλά είμαστε καλύτεροι στο να μαθαίνουμε πρόσωπα, επειδή η βιολογική εξέλιξη οδήγησε σε προσαρμογές στον εγκέφαλό μας ακριβώς γι’ αυτό το σκοπό. Μάλιστα, υπάρχει και ειδική περιοχή του εγκεφάλου για την αναγνώριση προσώπων. Η επεξεργασία που κάνει ο εγκέφαλός μας είναι τόσο εξειδικευμένη, που αποτυγχάνει αν απλώς δούμε τη φωτογραφία ανάποδα. Παρομοίως, ακόμα και μικρές τροποποιήσεις σε κρίσιμες περιοχές ενός προσώπου, όπως τα μάτια, μπορούν να μας δυσκολέψουν πολύ.

Η Οφθαλμαπάτη της Θάτσερ. Οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ένα γνωστό πρόσωπο όταν η εικόνα του περιστραφεί ολόκληρη κατά 180 μοίρες, ή συμβεί το ίδιο σε χαρακτηριστικά όπως τα μάτια και το στόμα. Τα έντομα που μπορούν να μάθουν πρόσωπα επίσης δυσκολεύονται όταν δουν τέτοιες πειραγμένες εικόνες, αλλά αν ο εγκέφαλός τους επεξεργάζεται τα πρόσωπα κατά βάση όπως ο ανθρώπινος, παραμένει αδιευκρίνιστο.

Αν και οι άνθρωποι ως είδος έχουν εξαιρετική ικανότητα αναγνώρισης προσώπων, το 2% του πληθυσμού έχει κάποιας μορφής δυσλειτουργία στον τομέα αυτόν. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι κληρονομική ή αποτέλεσμα τραύματος στην ειδική περιοχή του εγκεφάλου για την αναγνώριση προσώπων. Στις βαρύτερες περιπτώσεις, ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναγνωρίσει ούτε τα μέλη της οικογένειάς του.

Για να ελέγξει αν και ο εγκέφαλος των σφηκών έχει παρόμοια εξειδίκευση στην αναγνώριση προσώπων, η Ε. Τίμπετς, καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, έπρεπε πρώτα να βρει τρόπο να διακρίνει πότε υπάρχει «σωστή» αναγνώριση του προσώπου από μια σφήκα και πότε όχι. Η επιβράβευση με ζαχαρόνερο που λειτουργεί αποτελεσματικά στις μέλισσες δεν είχε επιτυχία στις σφήκες, καθώς οι σφήκες μπορούν να ζήσουν ακόμα και βδομάδες χωρίς τροφή. Η λύση ήταν ένα μικρό ηλεκτροσόκ όταν η σφήκα διάλεγε τη λάθος εικόνα. Χρησιμοποιώντας αυτήν τη μέθοδο ελέγχου διαπίστωσε ότι οι σφήκες μάθαιναν μέσα σε μόλις 20 δοκιμές να αναγνωρίζουν τα πρόσωπα άλλων σφηκών, αλλά είχαν πολύ μεγαλύτερη δυσκολία να μάθουν άλλα σχέδια, μεταξύ αυτών και σχέδια από κάμπιες (φυσικό τους θήραμα), καθώς και πρόσωπα σφηκών από τα οποία είχαν σβηστεί ψηφιακά οι κεραίες. Ειδικά η δυσκολία τους να μάθουν πρόσωπα σφηκών χωρίς κεραίες δείχνει ότι και οι σφήκες αναγνωρίζουν πρόσωπα με κάποιου είδους ολιστική επεξεργασία των πληροφοριών. Δηλαδή, αντί να μαθαίνουν κάθε χαρακτηριστικό ξεχωριστά, αντιλαμβάνονται και απομνημονεύουν το πρόσωπο ως όλον. Έτσι όταν λείπουν οι κεραίες μπερδεύονται.

Ορισμένα είδη σφήκας μπορούν να αντιληφθούν και να επεξεργαστούν τις οπτικές πληροφορίες ενός προσώπου ολιστικά, αντί να μαθαίνουν το κάθε χαρακτηριστικό του ξεχωριστά από τα υπόλοιπα

Η ύπαρξη του μηχανισμού αναγνώρισης προσώπων και στους ανθρώπους και στις σφήκες υποδηλώνει ότι ίσως είναι πολύ πιο διαδεδομένος στο ζωικό βασίλειο απ’ ό,τι θεωρούσαν οι επιστήμονες ως τώρα. Στην περίπτωση της σφήκας P. fuscatus, τις φωλιές ξεκινάνε ομάδες βασιλισσών, που δουλεύουν μαζί για να επιβιώσουν. Αλλά οι βασίλισσες την ίδια στιγμή ανταγωνίζονται η μία την άλλη για αναπαραγωγική κυριαρχία. Σε αυτό το πλαίσιο μάλλον είναι πλεονέκτημα να αλληλοαναγνωρίζονται και να μπορούν να θυμηθούν τη θέση της καθεμιάς στην ιεραρχία της σφηκοφωλιάς, αναπτύσσοντας έτσι την ικανότητα αναγνώρισης προσώπων για όλα τα μέλη του είδους (και για εκείνα που δεν είναι βασίλισσες). Αντίθετα, οι σφήκες P. metricus ιδρύουν αποικίες με μια μεμονωμένη βασίλισσα, που δεν έχει κάποιο εξελικτικό όφελος να μαθαίνει και να θυμάται πρόσωπα άλλων βασιλισσών. Διαπιστώθηκε ότι οι σφήκες του λιγότερο κοινωνικά σύνθετου είδους P. metricus μπορούν να εκπαιδευτούν για να θυμούνται πρόσωπα, με την ίδια δυσκολία που μπορούν να εκπαιδευτούν να θυμούνται οποιοδήποτε άλλο σχέδιο. Επιπλέον, δεν υπάρχει κάποια διαφοροποίηση στην ικανότητά τους αυτή όταν αφαιρεθούν οι κεραίες από τις εικόνες άλλων σφηκών. Άρα δε διαθέτουν τον ολιστικό μηχανισμό των σφηκών P. fuscatus. Επεξεργάζονται τα πρόσωπα ως ξεχωριστά χαρακτηριστικά.

Οι επιστήμονες διερωτήθηκαν τι συμβαίνει με τις μέλισσες, έντομα που έχουν μόνο μία βασίλισσα στην κυψέλη και σε αντίθεση με τις σφήκες δεν έχουν χαρακτηριστικά που να διαφοροποιούν τα πρόσωπά τους, ενώ επιπλέον χρησιμοποιούν έντονα τις φερορμόνες για τις αλληλεπιδράσεις τους και όχι τις οπτικές πληροφορίες. Διαπιστώθηκε και πάλι ότι όπως και οι σφήκες P. metricus δεν μπορούν να αναγνωρίσουν πρόσωπα ολιστικά. Το εντυπωσιακό είναι ότι σε πείραμα με πρόσωπα ανθρώπων, οι μέλισσες μετά από 50 δοκιμές ανέπτυξαν την ικανότητα να πηγαίνουν στο «σωστό» πρόσωπο, εκεί δηλαδή που υπήρχε ως ανταμοιβή ζαχαρόνερο και όχι στο λάθος, όπου τις περίμενε ένα πικρό διάλυμα κινίνου. Παραδόξως, έδειξαν και ικανότητα να αναγνωρίζουν τα πρόσωπο για τα οποία είχαν εκπαιδευτεί ακόμα κι όταν η εικόνα είχε περιστραφεί κατά 30 μοίρες.

Οι επιστήμονες εικάζουν ότι το απλό σύστημα αναγνώρισης προσώπων που έχουν οι μέλισσες και οι σφήκες P. metricus ίσως βασίζεται στις γενικές ικανότητες αναγνώρισης σχεδίων που τους χρειάζονται για να βρίσκουν τροφή. Ίσως ταυτόχρονα να είναι και το ενδιάμεσο βήμα στην εξελικτική διαδικασία που μέσω της φυσικής επιλογής έδωσε εξελικτικό πλεονέκτημα στις σφήκες P. fuscatus, που ανέπτυξαν την ολιστική αναγνώριση. Φυσικά, η ολιστική αναγνώριση στους ανθρώπους δεν προέρχεται από τις σφήκες, καθώς η βιολογική εξέλιξη αποδεδειγμένα καταλήγει στα ίδια …συμπεράσματα, που προσφέρουν εξελικτικό πλεονέκτημα, ακολουθώντας εντελώς διαφορετικές διαδρομές.

Πηγή: «Scientific American» Επιμέλεια: Σταύρος Ξενικουδάκης (Ριζοσπάστης)

Επιστήμονες αποκρυπτογράφησαν πόσο μακριά ταξιδεύουν κάθε εποχή για να βρουν τροφή. Οι μέλισσες δυσκολεύονται περισσότερο να βρουν τροφή το καλοκαίρι σε σχέση με τις άλλες εποχές του χρόνου, όπως ανακάλυψαν επιστήμονες από τη Βρετανία αποκρυπτογραφώντας τον χορό τους.

Τα ευρήματα, τα οποία αποκαλύπτουν ένα από τα σημαντικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εργάτριες του μελιού, ρίχνουν νέο φως στα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για τη βελτίωση της μελισσοκομίας αλλά και για τη διατήρηση των μελισσών, των οποίων οι πληθυσμοί εμφανίζουν τα τελευταία χρόνια αισθητή πτώση στην Ευρώπη και στη Βόρειο Αμερική.

Ο χορός της παλλόμενης κοιλιάς

Όταν μια «ανιχνεύτρια» μέλισσα επιστρέφει στην κυψέλη ύστερα από το καθημερινό ταξίδι της για τον εντοπισμό τροφής ενημερώνει τα υπόλοιπα μέλη του μελισσιού σχετικά με το πού μπορούν να βρουν νέκταρ και γύρη εκτελώντας συγκεκριμένες χορευτικές κινήσεις. Ο πιο απλός είναι ο λεγόμενος «κυκλικός χορός», κατά τον οποίο η μέλισσα διαγράφει επάνω στην κηρήθρα μικρούς κύκλους με διαφορετική φορά, δίνοντας παράλληλα στις υπόλοιπες να δοκιμάσουν την τροφή που έχει συλλέξει ώστε να την εντοπίσουν με τη μυρωδιά. Ο χορός αυτός ανακοινώνει απλώς την ύπαρξη τροφής σε κοντινή απόσταση από τη φωλιά (περίπου μέχρι 50-100 μέτρα) χωρίς να προσδιορίζει τη θέση της.

Τα κοινωνικά έντομα συχνά υποτιμούνται ως σκλάβοι του συλλογικού πνεύματος της κυψέλης. Όμως το κάθε μέλος της αποικίας έχει εγκέφαλο και είναι τεχνικά ικανό να πάρει τις δικές του αποφάσεις. Πράγματι, διάφορες έρευνες έχουν δείξει ότι έντομα όπως για παράδειγμα μυρμήγκια ή μέλισσες, μερικές φορές αγνοούν την κοινή πληροφορία υπέρ της ατομικής τους γνώσης.

Φωτογραφία: Matthias Lenke

Αυτό που τα ωθεί να δράσουν ανεξάρτητα αποτελεί μυστήριο. Νέες επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι όταν υπάρχει πρόσβαση σε μία νόστιμη πηγή τροφής, η νοοτροπία της κυψέλης αγνοείται απροκάλυπτα.  Η ανακάλυψη έγινε από την Ελουίζ Λιντμπίτερ, που εργαζόταν τότε στη Ζωολογική Εταιρεία του Λονδίνου, και την Κλερ Φλόρεντ από το Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου, οι οποίες μελέτησαν τον τρόπο με τον οποίο οι άγριες μέλισσες συλλέγουν το νέκταρ. Τα έντομα έχουν ποικίλους τρόπους να μoιράζονται πληροφορίες. Τα μυρμήγκια αποκτούν κοινωνικές πληροφορίες σχετικά με τις διαθέσιμες πηγές τροφής ακολουθώντας χαρακτηριστικά των χημικών ουσιών που αφήνουν τα πόδια άλλων μυρμηγκιών, ενώ οι μέλισσες μαθαίνουν για τις πηγές τροφής μελετώντας τους χορούς των άλλων μελών της κυψέλης

Ομοίως, και οι άγριες μέλισσες, έχουν τη δική τους τεχνική. Πληροφορούνται για τα νέα αποθέματα νέκταρ παρακολουθώντας τα αρώματα των λουλουδιών στη φωλιά της αποικίας και μετά αναζητούν τις ίδιες μυρωδιές έξω από αυτή. Αυτή η παρατήρηση οδήγησε τη δρα Λιντμπίτερ και την κ. Φλόρεντ στην υπόθεση ότι αν παρέμβουν στις μυρωδιές που απαντώνται μέσα στις αποικίες, θα μπορούσαν να ανακαλύψουν τι ωθεί τις άγριες μέλισσες στην αγνόηση των κοινωνικών πληροφοριών υπέρ της προσωπικής τους γνώσης.

Για να διαπιστώσουν κάτι τέτοιο, οι ερευνήτριες έδωσαν σε 42 σημασμένες άγριες μέλισσες δύο μέρες να εξερευνήσουν έναν πειραματικό κήπο. Μέσα σε αυτόν τον κήπο, υπήρχαν επτά τεχνητά λουλούδια στη μορφή κίτρινων δίσκων αφρού, εμποτισμένα με το αιθέριο έλαιο γερανιού, ενώ επίσης περιείχαν 50 μικρολίτρα διαλύματος ζάχαρης που θύμιζε νέκταρ. Αφού ολοκλήρωσαν την κατατόπισή τους στον χώρο, επιλέχθηκαν τυχαία κάποιες μέλισσες τη στιγμή που έβγαιναν στον κήπο για αναζήτηση τροφής. Οι μισές από αυτές, επιστρέφοντας στην αποικία για να εναποθέσουν το νέκταρ που συνέλεξαν, βρήκαν τη φωλιά τους όπως ακριβώς την είχαν αφήσει: γεμάτη με άρωμα από γεράνια. Οι άλλες μισές όμως επέστρεψαν σε μία αποικία η οποία είχε τεχνητά εμποτιστεί με αιθέριο έλαιο λεβάντας, ακριβώς όπως θα την έβρισκαν αν τα υπόλοιπα μέλη της κυψέλης συνέλεγαν νέκταρ από λουλούδια λεβάντας.

Ο αρωματισμένος κήπος

Οταν στη συνέχεια οι άγριες μέλισσες ξαναβγήκαν για αναζήτηση τροφής στον κήπο, συνάντησαν, εκτός από τα επτά τεχνητά αρωματισμένα λουλούδια με λάδι γερανιού, επτά νέα τεχνητά λουλούδια με άρωμα λεβάντας. Αυτή τη φορά, μόνο τα λουλούδια λεβάντας περιείχαν διάλυμα ζάχαρης. Η διαδικασία αυτή αποτελεί αναπαράσταση μιας συνηθισμένης κατάστασης κατά την οποία μερικά είδη φυτών ανθίζουν τη στιγμή που τα λουλούδια άλλων φυτών μαραίνονται.

Οπως και πριν, όλες οι 42 άγριες μέλισσες κατευθύνθηκαν προς τα λουλούδια με άρωμα γερανιού, ανεξαρτήτως του αρώματος που είχαν συναντήσει στην αποικία τους. Συγκεκριμένα, όλες οι μέλισσες, εκτός από δύο, επισκέφθηκαν τα λουλούδια με άρωμα γερανιού έξι με οκτώ φορές πριν τελικά αποφασίσουν να δοκιμάσουν την τύχη τους στα λουλούδια με άρωμα λεβάντας.

Οπως αναφέρουν οι ερευνητές στο τεύχος του Ιουλίου του επιστημονικού περιοδικού Behavioural Ecology and Sociobiology, η κοινωνική πληροφορία που αποκτάται στην αποικία φαίνεται να παίζει μόνο μικρό ρόλο στον προσδιορισμό του πόσο γρήγορα οι άγριες μέλισσες άλλαζαν την πηγή τροφής τους, από το γεράνι στη λεβάντα.

Οι άγριες μέλισσες, οι οποίες προέρχονταν από την αποικία που ήταν αρωματισμένη με λεβάντα, μετά την πρώτη επίσκεψή τους σε φυτό λεβάντας, το 80% των λουλουδιών που διαδοχικά επισκέφθηκαν ήταν αρωματισμένα με λεβάντα. Την ίδια στιγμή οι μέλισσες που προέρχονταν από την αποικία με άρωμα γερανιού, μετά την πρώτη επίσκεψή τους σε φυτό λεβάντας, το 60% των λουλουδιών που επισκέπτονταν ήταν λεβάντα.

Γνώση και κίνδυνοι

Ο ακριβής όμως λόγος που οι άγριες μέλισσες αγνόησαν περίτρανα την κοινωνική πληροφορία σχετικά με τη λεβάντα και τόσο ακλόνητα επέμειναν στην προσωπική τους γνώση σχετικά με το ότι τα γεράνια προσφέρουν περισσότερη τροφή, ακόμα και όταν κάτι τέτοιο δεν ίσχυε πια, προβλημάτισε τις ερευνήτριες. Η δρ Λιντμπίτερ και η κ. Φλόρεντ αναρωτήθηκαν μήπως τα έντομα έχουν έμφυτη προτίμηση στα γεράνια έναντι της λεβάντας, όμως συμπληρωματικά πειράματα απέδειξαν ότι κάτι τέτοιο δεν αληθεύει.

Η δρ Λιντμπίτερ υποθέτει ότι η εκμάθηση ενός νέου δρόμου αναζήτησης τροφής ίσως να εκθέτει τις άγριες μέλισσες σε κινδύνους που θα μπορούσαν να αποφύγουν αν απλά επέστρεφαν στα λουλούδια που είχαν ήδη προσωπικά επισκεφθεί, και σε αυτό πιθανώς να οφείλεται η αντίστασή τους να ακολουθήσουν νέες πληροφορίες αναζήτησης τροφής. Oι φωλιές των άγριων μελισσών, όπως φαίνεται, χαρακτηρίζονται από περισσότερη ατομικότητα απ’ ό,τι είχε συνειδητοποιήσει κανείς μέχρι σήμερα.

πηγή: Καθημερινή

Οι μέλισσες είναι ένα έντομο που συνεχώς μας εκπλήσσει… Είναι για παράδειγμα το μοναδικό ον μαζί με τον άνθρωπο, το οποίο συσκευάζει την τροφή του (σφραγίζει το μέλι). Εντυπωσιακό είναι επίσης ότι αφού βρει μια περιοχή με τροφή, στη συνέχεια θα επιστρέψει, αφού ενημερώσει τις υπόλοιπες, ακολουθώντας τη συντομότερη διαδρομή, επιλύοντας το πρόβλημα του περιπλανώμενου πωλητή με ταχύτερο αλγόριθμο από αυτούς που χρησιμοποιούνται στις σύγχρονες προγραμματιστικές θεωρίες… Νομίζω όμως ότι αυτό που προκαλεί πραγματικά δέος είναι ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η κατανομή της εργασίας. Δεν υπάρχει κάποια Αρχή ή κάποιο μέλος που να καθορίζει το ποιες εργασίες πρέπει να εκτελεστούν και από ποιους. Η κοινωνία της μέλισσας είναι αταξική και αναρχική κατά μία έννοια…

φωτογραφία του Anand Varma

Παρ’ όλα αυτά η κοινωνία αυτή κάποιες φορές μπορεί να γίνει απίστευτα σκληρή ή κυνική. Για παράδειγμα αν μία μάνα δεν κάνει καλά τη δουλειά που έχει αναλάβει, δηλαδή να γεννά, θανατώνεται και αντικαθίσταται απ’ τις εργάτριες. Επίσης ενώ οι κηφήνες είναι γενικά αποδεκτοί τις περιόδους που υπάρχει έξω καλοκαιρία και αφθονία σε τροφή, όταν μπει το φθινόπωρο απομακρύνονται βίαια από τη φρουρά, καθώς δεν συμμετέχουν στις εργασίες και θεωρούνται κοινωνικό βάρος που απειλεί την επιβίωση της αποικίας τον χειμώνα.

Ο τρόπος που είναι δομημένη η κοινωνία της μέλισσας όμως, χρίζει περαιτέρω ανάλυσης από κοινωνιολογικής άποψης. Η οργάνωση μίας αποικίας μελισσών είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την επιβίωση της. Οι δραστηριότητες και η συµπεριφορά των µελισσών έχουν ως στόχο πάντα το συμφέρον του συνόλου και ποτέ το ατομικό. Απόδειξη αυτού είναι ότι οι εργάτριες μέλισσες υπερασπίζονται το μελίσσι τους, κεντρίζοντας τον εκάστοτε εισβολέα, παρότι γνωρίζουν ότι έτσι θα επέλθει ο θάνατος τους, αλλά και το γεγονός ότι εργάζονται κυριολεκτικά μέχρι θανάτου ώστε να συλλέξουν αρκετή τροφή, ικανή για την επιβίωση της αποικίας το χειμώνα. Σε μία αποικία μελισσών λοιπόν, υπάρχουν διακριτές εργασίες για κάθε μέλος του συνόλου, οι οποίες δεν καθορίζονται από κάποιον ή κάποια ομάδα, αλλά κάθε µέλος επιτελεί µια συγκεκριμένη εργασία ανά πάσα στιγμή. Αυτές οι εργασίες εκτελούνται αυτοβούλως και είναι αυτές που απαιτούν οι ανάγκες τη δεδομένη στιγμή.

Κατανομή εργασιών σε μια τυπική αποικία μελισσών.

Στην κοινωνία των µελισσών, η κατανομή εργασίας µεταξύ των εργατριών µελισσών είναι στενά συνδεδεµένη µε την ηλικία τους. Αυτός είναι ο βασικός κανόνας, αλλά η κατανομή γίνεται διαφορετικά αν οι συνθήκες το επιτάσσουν. Σύμφωνα λοιπόν με τον Lindauer, 1953 μία μέλισσα εκτελεί τις παρακάτω εργασίες:

• καθαρίστρια (καθαρίζει κελιά, 1η-6η µέρα)
• σφραγίζει τα κελιά του γόνου (3η-5η µέρα)
• παραµάνα (φροντίζει αρχικά τις νεαρές προνύμφες και αργότερα τις μεγαλύτερης ηλικίας, 6η-13η µέρα)
• Βασιλική φρουρά (ταΐζει και περιποιείται τη βασίλισσα, 6η-13η µέρα)
• καθαρίζει την κυψέλη (10η-20η µέρα)
• πτήσεις προσανατολισμού (ξεκινάει τις πρώτες εκπαιδευτικές πτήσεις, γύρω στην 20η μέρα)
• παραλαµβάνει το εισερχόμενο νέκταρ και ‘πακετάρει’ τη γύρη (10η-20η µέρα)
• χτίζει κελιά (εκκρίνοντας κερί 13η-20η µέρα)
• αερίστρια (χτυπάει τα φτερά της για να διατηρεί σταθερή την θερμοκρασία μέσα στην κυψέλη, 15η-23η µέρα)
• φρουρά της πύλης (φρουρεί την είσοδο, 16η-28η µέρα)
• συλλέκτρια γύρης (20η µέρα και µετά)
• συλλέκτρια νέκταρος (20η µέρα και µετά)
• συλλέκτρια πρόπολης (20η µέρα και µετά)
• συλλέκτρια νερού (λόγω επικινδυνότητας, αυτή η εργασία εκτελείται μόνο απ’ τις πιο έμπειρες 25η µέρα και µετά)

Η βασίλισσα (μάνα) έχει αναλάβει τη γέννα, την ανανέωση, δηλαδή, του πληθυσμού. Είναι το μοναδικό μέλος αυτής της κοινωνίας που έχει μία και μοναδική εργασία (δεν αλλάζει) καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της. Την ονομάζουμε βασίλισσα όχι γιατί έχει κάποια εξουσία μέσα στην κυψέλη αλλά λόγω της σημαντικότητας, για την επιβίωση του μελισσιού, εργασίας την οποία εκτελεί. Οι κηφήνες δεν εκτελούν εργασία, αν και τελευταίες έρευνες δείχνουν ότι συμμετέχουν σε κάποιες, όπως για παράδειγμα τον αερισμό αλλά όχι εντατικά. Τον περισσότερο χρόνο τους πάντως οι εργάτριες τον περνούν σε απραξία, εποπτεύοντας ή παρατηρώντας άλλες εργάτριες και αποτελώντας εφεδρείες για συγκεκριμένες εργασίες. Επίσης, ενδέχεται τη στιγμή της απραξίας να παράγουν κερί ή βασιλικό πολτό (Lindauer, 1953; Winston, 1987). Είναι σημαντικό πάντως ότι οι μέλισσες δεν γνωρίζουν εκ γενετής να εκτελούν αυτές τις εργασίες αλλά εκπαιδεύονται απ’ τις γηραιότερες. Μια µέλισσα µπορεί να ασχολείται µε την ίδια εργασία για πολλές µέρες ή να κάνει πολλές διαφορετικές εργασίες µέσα σε µια µέρα. Επίσης, υπάρχει επικάλυψη ηλικιών µεταξύ των διαφόρων εργασιών. Η εργασία που κάνει κάθε εργάτρια σε µια δεδοµένη χρονική στιγµή της ζωής της είναι στενά συνδεδεµένη µε τα επίπεδα της νεανικής ορµόνης και άρα µε το στάδιο ανάπτυξης συγκεκριµένων αδένων στο σώµα (Robinson, 1985).

Είναι όμως βέβαιο ότι η κατανομή των εργασιών καθορίζεται κυρίως από τις εκάστοτε ανάγκες του µελισσιού (Winston, 1987). Πρόσφατο πείραμα μάλιστα το οποίο έγινε στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς του Λονδίνου αποδεικνύει ακριβώς αυτό, ότι δηλαδή ναι μεν η κατανομή καταρχήν γίνεται με βάση την ηλικία, αλλά αν οι συνθήκες το επιτάσσουν αυτό μπορεί να αλλάξει. Οι ερευνητές ξεκίνησαν το πείραμα αφήνοντας θηλυκές μέλισσες της ίδιας ηλικίας να εγκατασταθούν σε μια άδεια κυψέλη. «Όταν οι νεαρές μέλισσες μπαίνουν για πρώτη φορά στην κυψέλη, μοιράζουν αυτόματα τις δουλειές έτσι ώστε να υπάρχει μια σωστή αναλογία τροφών και τροφοσυλλεκτριών» εξηγεί ο Δρ Φάινμπεργκ. Εξετάζοντας το μοτίβο μεθυλίωσης στους εγκεφάλους 21 τροφών και 21 τροφοσυλλεκτριών, οι ερευνητές εντόπισαν 155 σημεία του γονιδιώματος που παρουσίαζαν διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες. Στην επόμενη φάση, οι ερευνητές εξέτασαν το κατά πόσο αυτές οι επιγενετικές αλλαγές ήταν μόνιμες. Για το λόγο αυτό απομάκρυναν τις περισσότερες τροφούς από την αποικία, και παρατήρησαν τότε ότι αρκετές από τις τροφοσυλλέκτριες μετατράπησαν μυστηριωδώς σε τροφούς, προκειμένου να αποκαταστήσουν την ισορροπία της αποικίας.

Όπως τονίζει ο Δρ Φάινμπεργκ η έρευνά του είναι η πρώτη που αναγνωρίζει το ρόλο της αναστρέψιμης μεθυλίωσης στη συμπεριφορά και τον τρόπο ζωής ενός ζώου. Η μελέτη δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Nature Neuroscience.

Από τις εργασίες των μελισσών ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει αυτή της αερίστριας. Οι μέλισσες είναι γενικά δραστήριες σε θερμοκρασίες μεταξύ 10°C και 38°C. Όταν ή εξωτερική θερμοκρασία είναι χαμηλότερη οι παραμάνες μέλισσες σχηματίζουν μελισσόσφαιρα, καλύπτοντας με το σώμα τους τον γόνο, για την εκτροφή του οποίου είναι απαραίτητη η σταθερή θερμοκρασία των 35°C. Όταν η εξωτερική θερμοκρασία είναι υψηλότερη, δροσίζουν την κυψέλη συλλέγοντας νερό και αερίζοντας τα φτερά τους.

Ενδιαφέρον επίσης έχει η διαδικασία με την οποία οι συλλέκτριες μέλισσες συλλέγουν την τροφή. Χρησιμοποιώντας τη θέση του ήλιου ως οδηγό, τυπώνουν στη μνήμη τους την προβολή της γωνίας που σχηματίζεται από τα σημεία: 1. θέση του ήλιου, 2. κυψέλη και 3. τοποθεσία τροφής και έτσι πηγαινοέρχονται χωρίς περιπλανήσεις. Σε μέρες με μερική συννεφιά, ακόμα κι αν δεν φαίνεται ο ήλιος, οι μέλισσες βρίσκουν την ακριβή του θέση από το διαθλώμενο φως. Σε μέρες δε με ολική συννεφιά, και πάλι οι μέλισσες προσανατολίζονται με τον ήλιο, γιατί βλέπουν το υπεριώδες φως που διαπερνά τα σύννεφα. Παρατηρήθηκε ότι συλλέκτριες έκαναν ταξίδια μέχρι και 13,7 χιλιομέτρων για να συλλέξουν τροφή. Αν και συνήθως δεν ξεπερνούν τα 4-5 χιλιόμετρα. Πάντως ακόμα και στα μεγάλης διάρκειας ταξίδια, που η θέση του ήλιου αλλάζει, η εργάτρια κάνει τις απαιτούμενες διορθώσεις, χάρις στην έντονα ανεπτυγμένη αίσθηση του χρόνου που έχει, και βρίσκει εύκολα την κατοικία της. Οι συλλέκτριες κάνουν μακρινά ταξίδια ακόμα και όταν υπάρχει τροφή σε κοντινές αποστάσεις, αν η ανθοφορία που βρίσκεται μακριά είναι πιο ελκυστική. Έτσι αυξάνουν τη δυνατότητα συλλογής από μεγαλύτερη ποικιλία λουλουδιών, και επιτρέπουν στο μελίσσι να κάνει πλουσιότερη τη σύνθεση των τροφών που συλλέγει. Σε περιόδους που η ανθοφορία είναι μειωμένη, παρατηρείται συχνά, μια εργάτρια να συγκρούεται με μια ξένη που εισέρχεται στην περιοχή της, με σκοπό να την παρεμποδίσει να συλλέξει.

Για το μέσο άνθρωπο, ο βόμβος της μέλισσας πιθανότατα ακούγεται πάντα ίδιος. Με τη βοήθεια μελισσοκόμων, ερευνητές στη Βρετανία ανακάλυψαν ότι ο ήχος τους ενδέχεται να αποκαλύπτει πολλά και χρήσιμα πράγματα για την υγεία των εντόμων.

Οι ίδιοι σκοπεύουν να τον «αποκρυπτογραφήσουν», με στόχο να βοηθήσουν τους επαγγελματίες να γνωρίζουν την κατάσταση των κυψελών τους και μέσω μίας συσκευής να ειδοποιούνται μέσω γραπτού μηνύματος ή e-mail σε περίπτωση που το σύστημα αντιληφθεί κάποιο πρόβλημα.

Οι ερευνητές από το πανεπιστήμιο του Νότινγκαμ Τρεντ και την Ένωση Μελισσοκόμων της Βρετανίας έλαβαν χρηματοδότηση ύψους 1,4 εκ. ευρώ για τη μελέτη τους. Ήδη ανέπτυξαν μια νέα μέθοδο χρήσης επιταχυνσιόμετρων, τα οποία καταγράφουν ακόμη και πολύ μικρές δονήσεις, προκειμένου να εντοπίσουν και να ερμηνεύσουν τους βόμβους των μελισσών κατά την επικοινωνία τους.

Οι μελέτες βρίσκονται τώρα στο στάδιο της διερεύνησης των διαφόρων επαναλαμβανόμενων μοτίβων και των αλλαγών στις δονήσεις που περνούν μέσα από την κυψέλη και οι οποίες ενδέχεται να καταδεικνύουν την παρουσία ασθενειών ή τη γενικότερη υποβάθμιση της αποικίας.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, όλο και περισσότερες ασθένειες, ανάμεσά τους το θανατηφόρο παράσιτο βαρρόα έχουν αποδεκατίσει το μισό πληθυσμό των μελισσών στη Βρετανία, ενώ σε άλλες χώρες η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη.

«Το εν τρίτο της τροφής που καταναλώνουν οι άνθρωποι προέρχεται άμεσα από την επικονίαση των μελισσών, συνεπώς είναι σημαντικό να διατηρείται η υγεία των μελισσών, οι οποίες όμως τα τελευταία χρόνια υποφέρουν από όλο και μεγαλύτερες πιέσεις σε σχέση με πριν και αυτό τις καθιστά ευάλωτες σε ασθένειες», επισημαίνει ο Δρ. Μάρτιν Μπένκσικ από το βρετανικό πανεπιστήμιο, ο οποίος αναπτύσσει το σύστημα προειδοποίησης.

πηγή: Ναυτεμπορική

Του Paul Salopek

Πριν από τρία χρόνια, στις όχθες του ποταμού Alazani στην πρώην Σοβιετική δημοκρατία της Γεωργίας, ο αρχαιολόγος Zurab Makharadze, μελετούσε έναν τάφο που χρονολογείται από την Εποχή του Χαλκού.

Αρχαιολογικές ανασκαφές σε έναν τάφο στην Γεωργία όπου βρέθηκαν μούμιες 4000 ετών ταριχευμένες στο μέλι.
Φωτογραφία του Εθνικού Μουσείου της Γεωργίας

“Μία από τους βοτανολόγους μας το παρατήρησε πρώτη” δήλωσε ο Makharadze. “Ήταν στο εργαστήριο και εργαζόταν στο μικροσκόπιο της, αναλύοντας δείγματα όταν άρχισε να χαμογελά.” Τα δείγματα, στην προκειμένη περίπτωση, ήταν άγρια μούρα, τα οποία χρησιμοποιούσαν σαν προσφορά στους νεκρούς. Το άρωμά τους ήταν έντονο και είχαν έντονη γλυκιά γεύση με νότες μελάσας. Τα μούρα ήταν εκπληκτικά καλά διατηρημένα και ήταν ακόμα κόκκινα παρότι ήταν 4300 χρόνων! Είχαν διατηρηθεί μέσα σε μέλι.

Ο αρχαιολόγος Zurab Makharadze με ξηρούς καρπούς 4000 ετών.
Φωτογραφία του Paul Salopek

Τα άλλα αντικείμενα που βρέθηκαν στον χώρο της ταφής, που ονομάζεται Ananauri 3, ήταν πολύ πιο εντυπωσιακά. Σε έναν νεκρικό θάλαμο που είχε καταρρεύσει, βρέθηκαν όμορφα χρυσά κοσμήματα, κεχριμπαρένιες χάντρες (πιθανόν απ’ την περιοχή της Βαλτικής ή της Ινδίας) αλλά και εντελώς άθικτα υφάσματα, δέρματα και καλάθια. Αυτός που ήταν θαμμένος εκεί ήταν είτε κάποιος σημαντικός αρχηγός ή κάποιος θρησκευτικός ηγέτης. Μαζί του βρέθηκαν θαμμένοι και άλλοι έξι άνθρωποι, πιθανότατα σκλάβοι.

Ο Ananauri 3 ρίχνει φως σε φυλές ανθρώπων για τους οποίους μέχρι τώρα γνωρίζαμε ελάχιστα, τους Martkopi και Bedeni. Καλλιεργούσαν δημητριακά και εκτρέφανε βοοειδή για αιώνες μέχρι την εξάπλωση ενός υπερκαυκάσιου πολιτισμού γνωστού ως Araxes-Kura. Αυτό όμως που μας τράβηξε την προσοχή σ’ αυτήν την υπόθεση ήταν ένα σημείωμα του αρχαιολόγου Makharadze που έλεγε ότι το έργο των αρχαιολόγων συνεπικουρείται από προϊστορικές μέλισσες.

“Ο υγρός πηλός προστάτευσε πολλά από τα εκθέματα από τη σήψη.” δήλωσε ο Makharadze. “Αλλά αυτοί οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν το μέλι για να ταριχεύσουν αντικείμενα. Και ήξεραν τι έκαναν.” Δεν είναι μόνο τα άγρια μούρα. Βρέθηκαν κεράσια και φουντούκια που χρησιμοποιήθηκαν ως προσφορά και ακόμα και κάποια υφαντά είχαν επικαλυφθεί με μέλι. Αυτό έγινε για να παράσχει στις ψυχές των νεκρών όλη την τροφή και τα εργαλεία που χρειάζονταν για την μετάβαση στον άλλο κόσμο.

Τριγυρίζοντας για περισσότερο από δύο χρόνια βόρεια από την Αφρική στη Μέση Ανατολή και στη συνέχεια ανατολικά από την Τουρκία στον Καύκασο, διαπίστωσα ότι ένα παράξενο συστατικό αυτού του ταξιδιού ήταν το ντόπιο μέλι. Στην καυτή Αραβία έφαγα μέλι της ερήμου τόσο ελαφρύ όσο και ο αέρας. Στα παγωμένα βουνά του οροπεδίου της Ανατολίας έφαγα παλιό, κρυσταλλωμένο μέλι που έμοιαζε με χιόνι. Το μέλι, ένα προϊόν που δίνει πολύ ενέργεια, είναι ιδανικό για πεζοπόρους. Και γνωρίζω επίσης ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί με μεγάλη επιτυχία ως αλοιφή σε εγκαύματα.

Ανθρώπινα οστά στον τάφο Ananauri 3. Οι επιστήμονες αναφέρουν ότι είναι επικαλυμμένα με απομεινάρια γύρης και μελιού.
Φωτογραφία του Εθνικού Μουσείου της Γεωργίας

Το μέλι φυσικά χρησιμοποιήθηκε ως πανάκεια για χιλιετίες. Αλλά δεν γνωρίζαμε πολλά για τη χρήση του στη μουμιοποίηση. Έχει εξαιρετικά υψηλή περιεκτικότητα σε σάκχαρα και δρα περίπου όπως το αλάτι. Μέσα του δεν αναπαράγονται τα βακτήρια αλλά πεθαίνουν. Το μέλι περιέχει επίσης μικρές ποσότητες υπεροξειδίου του υδρογόνου, το οποίο φυσικά είναι αντισηπτικό. Βάλτε άγρια μούρα μέσα σε μέλι και δημιουργείστε το τέλειο μετά θάνατον σνακ το οποίο θα διατηρηθεί για πολλούς αιώνες. Το ίδιο ισχύει και για τα πτώματα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι αρχαίοι Ασσύριοι ταρίχευαν τους νεκρούς τους με μέλι. Και μετά το θάνατό του το 323 π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος φέρεται να βυθίζεται σε μια χρυσή σαρκοφάγο γεμάτη με μέλι.

Και τότε έρχεται στο φως η περίεργη υπόθεση των «μελωμένων ανθρώπων». Τι είναι η μελιτοποίηση (mellification);

Σύμφωνα με τον Λι Σιζεν (Li Shizhen), Κινέζο φαρμακοποιό και συγγραφέα του μνημειώδους Bencao gangmu, μια συλλογή από εξωτικές θεραπείες του 16ου αιώνα, η μελιτοποίηση ήταν μια πρακτική σύμφωνα με την οποία ορισμένοι αλτρουιστές εθελοντές, συνήθως γηραιοί άνδρες από την Αραβία που θεωρούνταν άγιοι, προσφέρονταν εθελοντικά να υποστούν τη διαδικασία της μουμιοποίησης με τη χρήση μελιού. Σταματούσαν να τρέφονται με οτιδήποτε άλλο και κατανάλωναν μόνο μέλι. Έκαναν μπάνιο με μέλι, έπιναν μέλι αντί για νερό, φτάνοντας στο σημείο να ιδρώνουν και να εκκρίνουν μέλι μέχρι που αυτό πέρναγε στο αίμα τους και πέθαιναν. Τα ζαχαρωμένα και κρυσταλλωμένα σώματά τους, στη συνέχεια βυθίζονταν σε τεράστια βάζα μελιού όπου παρέμεναν για 100 χρόνια. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ένα μουμιοποιημένο πέτρινο γλύκισμα. Ο Μελωμένος Άνθρωπος. Ένα θαυματουργό γλύκισμα που θεωρούνταν πανίσχυρη θεραπεία για τα σπασμένα οστά και πωλούνταν στις λαϊκές αγορές σε πολύ υψηλή τιμή.

Δεν υπάρχουν αρχαιολογικά στοιχεία ή χειροπιαστές αποδείξεις για τη μελιτοποίηση. Οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν τη μελιτοποίηση μύθο ή λαογραφική αναφορά – ίσως μια υπερβολή ή αλληγορία για τη δύναμη του μελιού ως συντηρητικού. Ο ίδιος ο Λι Σιζεν γράφει με σκεπτικισμό, λέγοντας ότι “δεν είναι γνωστό αν αυτό είναι αλήθεια ή όχι.”

Ο ανώνυμος νεκρός μέσα στο Ananauri 3 ήταν μουμιοποιημένος στο μέλι.

“Δεν βρήκαμε μέλι στο σώμα τους” μας ενημέρωσε ο Makharadze “αυτό είχε χαθεί προ πολλού. Στα οστά τους όμως βρέθηκαν υπολείμματα γύρης και μελισσών.“

πηγή: National Geographic